Encamên lêgerînê
xwelî kül.
m 1. toprak 2. kül, ateş külü 3. kül (yanmış bir yapının kalıntısı) 4. m milduyu (en çok bağlarda görülen bir bitki hastalığı) 5.rd toprak (topraktan yapılmış olan) * xaniyê ku banê wan xwelî ye toprak damlı evler
xwelî di destan de bûn zêr hangi işe girişirse başarılı olmak, çok şanslı olmak
xwelî kirin l/gh topraklamak
xwelî kişandin toprak çekmek
xwelî li (yekî) yazık (kınama anlatır)
xwelî li (yekî) be yazıklar olsun
xwelî li ser kurê te be! küller başında paralensin!
xwelî li serê (yekî) bûn küller başına olmak
xwelî serê (te) yazık (kınama anlatır) * xwelî li serê te1) yazık sana, yuh sana 2) yere batasıca (veya yere batsın)
xwelîdank küllük.
m 1. küllük, kül tablası, tabla, sigara tablası 2. küllük (külün konulduğu yer)
xwelîk m 1. toprak, kül 2. milduyu (en çok bağlarda görülen bir bitki hastalığı)
xwelîkirî rd topraklanmış olan
xwelîkirin m topraklama
xwelîliser b 1. yazık, yuh sana (kınama anlatır) 2. yere batasıca (veya yere batsın) 3. aptal
xwelîlisero b yere batasıca (veya yere batsın)
xwelîreng nd toprak rengi
xwelîreşkî rd koyu toprak renkli
xwelîser b 1. yazık (kınama anlatır) * tu xwelîser î yazık sana 2. yere batasıca (veya yere batsın)
xwelîşîrik (=maşhedonk, şîrê mara, xoşrîng) sütleğen; euphorbia macroclada
xwelîşork m 1. ateş külü 2. küllü su
xwelîya adarê çêtir e ji cehê kewarê mart geldi mi, kıtlık bitti demektir
xwelîya ber agirê mirov ji goşt û birincê xelkê çêtir e insan kendi külünü elin hiç bir şeyiyle değiştirmemeli
xwelîya fisek tozan
xwelîya gîl kil toprak
xwelîya heft gundan li pozê pozbilindan kurumlu olana bin lanet olsun
xwelîya posposî tozan
xwelîya sorik nd et toprak
xwelî ax, xak *“agir xweş e, lê xwelî jî jê çêdibe”
(navdêr, mê) toza gewr ya ji tiştên şewitî/ sotî peyda bûye, (devokî) ax, erd, toz, (mecazî) malwêranî, kembaxî, bela, bedbextî, bêsiûdî: Xwelî bi serê me werbû. (Belayek mezin hat serê me.), (mecazî) tiştek pîs: Wî xwelî xwar û alîkariya dijminan kir..
Herwiha: xolî, xulî.
Bi alfabeyên din: Kurdî-Erebî: خوه‌لی.
ji: hevreha soranî خۆڵه‌مێش (xołemêş), hewramî xûl, lûrî xol, pehlewî xvel/xwel, belûçî hûl, zazakî wele (kurmancî xw zazakî w), belkî hemû ji Proto-hindûewropî swol- (ax, erd - sw- ya Proto-hindûewropî di zimanên îranî de dibe xw - binere xwarin, xwendin, xwişk...) ku herwiha serekaniya solum ya latînî, soil ya inglîzî ye. Wisa be, di kurdî de xwelî ji ax ya hindûewropî û ax ji xwelî ya hindûewropî ye anku maneyên herdu peyvan bi hev guherîne. հող (hoł) ya ermeniya kevn ihtimalen ji zimanên îranî hatiye wergirtin û di ermeniya nû de bûye հող (hoẍ) (Açaryan bi xeletî dibêje ku ya kurdî ji ermenî hatiye wergirtin. Eger wek gotina wî ya kurmancî ji ermenî bûya, hingê hevrehên wê wisa bi berfirehî di ziman û zaravayên îranî de peyda nedibûn.) Nêzîkiya navbera xwelî ya kurdî û kül (xwelî) ya tirkî ihtimalen tesedifî ye. Ya tirkî ne ji zimanên îranî hatiye wergirtin, hevrehên wê di zimanên din jî yên tirkîkî/tûranî de hene: azerî kül, tirkmenistanî kül, gagawzî kül, qazaxî күл (kül), oyxurî كۈل (kül), hemû ji tirkiya kevn kül..
Bikaranîn: Lêker: xwelî kirin. Navdêr: xwelîkirin.
: xulav, xulavî, xwelîdank, xwelîbiser, xwelîbiserane, xwelîbiserî, xwelîbiserîtî, xwelîser, xwelîserane, xwelîserî, xwelîserîtî, xwelîşînk, xwelîşînkî
xwelî bi serê xwe de kirin (biwêj) çewtî û kêmasiyeke mezin kirin. wî hew dizanibû wê fişteki pak bike, lê di dawiyê de tenê xwelî bi ser xwe de kir.
xwelî bûn (lêker)(Binihêre:) xwelî
xwelî ketin çavên (yekî) (biwêj) mirin. rebina xwedê lê be, lê ew qas timahkar û xesîs bû, ku qet nedifikiri rojekê xwelî dê têkeve çavên wî j1.
xwelî kirin (lêker)(Binihêre:) xwelî
xwelî kişandin (lêker)(Binihêre:) xwelî
xwelî li axê, çaxê pişkul bû malxwê (biwêj) ji bo rewşa berevajî û xerab tê bikaranîn. tu tiştê ku ez bibêjim nîn e. xwelî li axê, qaxê pişkul bû malxwê.
xwelî li ser sivik bûn (biwêj) ew mirovek baş bû, inşelah wê xwelî li ser wî sivik be. (dia)
xwelî li serê (yekî) kirin (biwêj) xirabiyeke mezin bi yekî kirin. jixwe ji çavên wê kifş bûn ku wê xweliyê li serê zeydan bike.
xwelîbiserane (rengdêr) bi awayekî xwelî.
ji: xwelî + -ane
xwelîbûn (navdêr, mê) (Binihêre:) xwelî
xwelîbûyî (rengdêr) (Binihêre:) xwelî
xwelîdank kasika cixarekêşan a ku ariya cixareyên xwe dirijîninê
(navdêr, mê) teblîka xweliyê, arîdank: amana ku li ber cigarekêşan tê danîn daku xweliya cixareya bikinê.
Herwiha: xolîdank.
Hevwate: arîdank, rijikdan$Bi Kirdmançkî/Dimilî, weledane.
ji: xwelî + -dank
xwelîkirî (rengdêr) ya/yê ku hatiye xwelî kirin
xwelîkirin (navdêr, mê) (Binihêre:) xwelî
xwelîliser, ma bavê te mezbete xwendiye, yan kalê te mezbete xwendiye! (biwêj) ma ew tiştên ku tu jê fêm nakî û kal û bavên te nediye, çi karê te pê ketiye? wekî ku gur gotiye, xwelîliser, ma bavê te mazbete xwendiye, yan kalê te mezbete xwendiye? ew jî kertiya min bû, min çima wisa safesafji wî bawer kir? (bnr. çîrok) rojeke rovî hema ji nişke ve seqeseq di cihekî teng û ase de rastî gur te. cihekî wisan e ku rovî nikare bireve. rovî dizane ku gur birçî ye û de wî bixwe. ji hewla canê şirîn çavên xwe li dor xwe digerîne, tene li erdê kaxezeke dibîne, hema di we navbere de kaxeze dixe deve xwe û li heviya gur disekine. gur dibêje: rovî tu dizanî ez birçî ımrne û ez ê te bixwim! rovî dibêje: ezbenî bi rastî ez fili tedigeriyam. ez xebera xweji te re bi beji, dîsa tu dizanî heke dixwazî dîsa mift bixwe. gur bi awayekî eceb lê dinere û dipirse: tu çima li min digeriyayî? tu ye çi ji min re bibejî? rovî bi şanazî qirika xwe diwerimîne û dibêje: minji seroken he ft dewletan mezheteyekji te re aniye. seroken heft dewletan ew mor kirine. tê de dibêje: kenge ku gur ev mezbete ji we re anî, hûn de he xirecir pezeke hidine. çav e te ronî gure bi rez, edî be zehntel (i be teşqele jiyana te we hikeve nav aramî û rehetiye. gur dikeve nav dubendiye. hinekî difikire; dibîne ku ev yek derfeteke pir mezin e. ji rovî dipirse: ka ez ê çawa bikim? ewyek de çawa bibe? bi ve pirse re ruh te ber rovî, dibîne ku wa ye gur dixape; bi aramî wî diber-sivîne: gure birez, tu ye ve mezbete bihî bidî şiven, ew e jî bixwîne û pezekî bide te û te beyî, bi rehetî bixwî. gur ji xwe re dibêje, welehî tiştekî baş e, ku wisa be, jiyana min de pir hesan be. gur mezbete jê dixwaze, rovî kaxeza di deve xwe de didiye. gur kaxeze digire û ber bi keriye ku diçere ve diçe. rovî jî li serê gir bi kef û eşq li wî temaşe dike. çawa ku gur bi aramî û ji xwe bawer hedî hedî nezîkî keriye pez dibe, segen şivan tev bi ser gur de erîş dikin. gur dixwaze xwe ji wan xelas bike ku mez-beta xwe nîşanî şiven bide. lê segen gurex didine ser, wî asteng dikin. di nav lepen segan de hinekî xwe nezîkî şivan dike, lê şivan bi çoye xwe ye zexm çend heban li serê gur dide. gur meze dike ku ji deste kûçikan xelas bibe jî nikare ji deste şiven xelas bibe. hewl dide xwe ku ji wir dûr bikeve. piştî bhîn, xwîn û xwedane zor xwe digihîne cihekî ewle. di nav bhînan de, di nav xwîn û xwedane de dike hilkehilk û ji xwe re dibêje: xwelîliser, ma have te mezbete xwendiye, yan kale te mezbete xwendiye?!
xwelîmor (navdêr, mê) dijûnek e.
ji: xwelî + mor
xwelîpêwerbûn (navdêr, mê) atafek yan çamek bi serê yekî bihêt, :babê wî yê mirî xwelî ya bi serî wer bûy
xwelîpêwerkirin (navdêr)weke dujminek belayekê bi serê mirovî bi hînit
xwelîser (rengdêr) (mecazî) nezan, cahil, naşî, xeşîm, (mecazî) malwêran, malxirab, malkembax, malikwêran, malikxirab, malikkembax.
Herwiha: xwelîbiser, xwelîliser, xolîser, xolîbiser, xolîliser, xulîser, xulîbiser, xulîliser.
ji wêjeyê: Ez serê we neêşînim, ez dibêjim heger em Kurdên xwelîliser rê li ber van lotikên bêîman negirin, dê piştî çend salên din Mêrdîn ji destê me derkeve û bibe bajarê qiltû miltû û dê Ereb qûnê li me biqetînin, elawekîl.(Lotikxane.com, 7/2009).
ji: xwelî + ser.
: xwelîserane, xwelîserî, xwelîserîtî, xwelîsertî
xwelîserane (rengdêr) bi awayekî xwelî.
ji: xwelî + -ane
xwelîserî (navdêr, mê) rewşa xwelîserbûnê, teslîmiyet, sernermî, hîzî.
ji: xwelîser + -î
xwelî f. dust, ash. xwelî li serê xwe kirin=to pour dust on one’s head, to mourn.
xwelî li serê xwe kirin to pour dust on one’s head, to mourn.
xwelîdank f. ashtray
xwelî Asche
Erdboden
Erde
Staub
xwelîdank Aschenbecher
xwelî m. wele, here, torpaxe, her m. *xwelî li serê me be wele re sereyê ma bo
xwelîdank m. weledange, weledane m.
xwelîşîrik (=şîrê mara, xoşrîng, maşhedonk) delê; euphorbia macroclada
xwelîsork m. tiramî., tirafe, terafe, tiranî, tramî., turam m.