Encamên lêgerînê
xew m 1. uyku * xewa xweş iyi uyku * xewa zivistanê kış uykusu * xewa mirinê ölüm uykusu 2. mec uyku (gaflet, aymazlık)
xew bi çavan ketin gözüne uyku girmek
xew bi çavê (yekî) neketin 1) gözüne uyku girmemek, kirpiği kirpiğine değmemek 2) sabahı bulmak (veya sabahı etmek)
xew de çûn uykuya dalmak.
xew kirin l/ngh uyumak, uyunmak
xew lê çûn 1) uyku zamanını kaçırmak 2) uykusunu tam almamış olmak
xew lê firîn uykusu kaçmak
xew lê gerîn uykusu kaçmak
xew lê tewirîn uykusu kaçmak
xew li xwe heram kirin uykusuz kalmayı göze almak
xew nehatin çavê (yekî) 1) gözüne uyku girmemek 2) sabahlamak
xew neketin çavan uyku gözüne girmemek
xew neketin çavên (yekî) gözlerine uyku girmemek (veya gözlerini uyku tutmamak)
xew nekirin l/gh sabahlamak (bütün geciyi uyumadan geçirmek)
1) uyku tutmamak, göz yummamak, hiç uyumamak 2) sabahlamak (bütün geciyi uyumadan geçirmek)
xew pê girtin uyku basmak (veya bastırmak)
xew ve çûn l/bw uykuya dalmak
xewa (yekî) anîn uyku vermek (veya getirmek)
xewa (yekî) hatin uykusu gelmek, uyku basmak
xewa (yekî) herimîn uykusu açılmak (veya dağılmak)
xewa (yekî) lê çûn uykusunu almamış olmak
xewa (yekî) nehatin 1) (birini) uyku tutmamak 2) uykusu kaçmak (kaygılanmak, tedirgin olmak)
xewa (yekî) pê girtin (birini) uyku tutmak (veya basmak)
xewa (yekî) revandin uykusunu dağıtmak
xewa (yekî) revîn uykusu açılmak (veya dağılmak)
xewa (yekî) şikandin uykusunu bölmek
xewa (yekî) şikîn uykusu delinmek, uykusu bölünmek
xewa birîndaran tê ya birçiyan nayê aç olanı uyku tutmaz
xewa giran nd 1. derin uyku, dal uyku 2. h mışıl mışıl
derin uyku, ağır uyku
xewa kêrgoşkê tavşan (veya kuş) uykusu
xewa kûr nd derin uyku, dal uyku
xewa mirinê ölüm uykusu
xewa mirinê ketin çavê (yekî) (birini) ölüm uykusu tutmak
xewa neşikandî deliksiz uyku
xewa pisîkê tavşan uykusu
xewa rostemî ağır ve uzun uyku
xewa şîrîn nd 1. tatlı uyku 2. h mışıl mışıl
tatlı uyku
xewa sivik hafif uyku
xewa tamarê ağır uyku
xewa temarê nd derin uyku, dal uyku
xewa xefletê gaflet uykusu
xewa xwe stendin (an jî girtin) uykusunu almak
xewan (i) rd görünen, aşikâr olan
xewan (ii) m yatma
xewandin m uyutma, yatırma
l/gh uyutmak, yatırmak
xewaq n çömlekçi
xewaqî m çömlekçilik
xewar uykucu.
xewar (i) bnr toz û xewar
xewar (ii) rd uykucu, uyku tulumu (çok uyuyan kimse)
xeware rd uykucu
xewarî rd uykuculuk
xewarî bûn l/ngh pineklemek
xewarîbûn m pinekleme
xewarîbûyîn m pinekleyiş
xewas ileri gelenler.
nd/nt dalgıç, balık adam, kurbağa adam
xewasî m dalgıçlık
xewatîn nd xatûn’un çoğulu
xewder rd uyku verici
xeweke hingane doyasıya bir uyku
xewer bnr xeber
xewet bnr xêbet
xewf bnr xof
xewge m karyola
xewgeh m yatakhane
xewger nd/nt uyur gezer
m uyur gezerlik
xewgêr bnr xewger
xewgeran m uykuda gezme, uykuda dolaşma
xewgerok rd uyur gezer
xewgerokî m uyur gezerlik
xewgiran rd uykusu ağır (veya derin) kimse
xewgirtî rd uykulu, uyku tutmuş olan kimse
xewhêner rd uyutucu
xewherimî rd 1. uykusu kaçmış olan 2. gece kuşu (gece uyuyamayan) 3.m uyku bozukluğu, uykusuzluk çekme
xewherimî bûn l/ngh 1. uykusu kaçmak 2. uyku tutmamak 3. sabahı bulmak, sabahı etmek (sabaha kadar uyumamak)
uykusu kaçmak, uykusuzluk çekmek
xewherimî kirin l/gh uykusunu kaçırmak
xewherimîbûn m 1. uykusu kaçma 2. uyku tutmama 3. sabahı bulma, sabahı etme (sabaha kadar uyumama)
xewherimîkirin m uykusunu kaçırma
xewherimîtî m uyku bozukluğu, uykusuzluk çekme
xewik m uyku
xewîn m 1. uyuma, uyuyuş 2. rd uykulu
l/ngh uyumak, uyunmak
xewîner uyutucu
xewînk rd uykucu
xewiran m 1. ezilme (açlık sıkıntısı duyma) 2. ezginlik (açlıktan dolayı)
xewirandî rd 1. ezik (açlıktan) 2. burkuk, burkulmuş olan 3. bayıltılmış olan
xewirandin m 1. ezdirme (açlıktan) 2. burma (mide, bağırsak sancıma) 3. iç geçirtme, bayıltma
l/gh 1. ezdirmek (açlıktan) 2. burmak (mide, bağırsak sancımak) * vê xwarinê dilê min xewirand bu yemek midemi burdu 3. iç geçirtmek, bayıltmak
xewirî rd 1. burkuk, burkulmuş olan 2. bayılmış olan
xewirîn m 1. ezilme (açlık sıkıntısı duyma) 2. burulma (sancıma, ağrıma) 3. bayılma, iç bayılma, içi geçme, kazınma (içi bayılma) 4. kıyınma, kıyılma (ezilir, kıyılır gibi olma) 5. burkulma (üzüntü duyma) 6. oyulma
l/ngh 1. ezilmek (açlık sıkıntısı duymak) * dilê min dixewire, ez qedehek şîr vexwim içim eziliyor bir bardak süt içeyim 2. burulmak (sancımak, ağrımak) * rûviyên min dixewirin barsaklarım buruluyor 3. bayılmak, iç bayılmak, içi geçmek, kazınmak (içi bayılmak) * ji birçînan dilê min dixewire açlıktan midem kazınıyor 4. kıyınmak, kıyılmak (ezilir, kıyılır gibi olmak) * dilê min xewirî içim kıyıdı 5. burkulmak (üzüntü duymak) * gava ez vê rewşa wê dibînim dilê min dixewire bu halini görünce içim burkuluyor 6. oyulmak * birîna wî xewiriye yarası oyulmuş
xewirîner rd 1. bayıltıcı, iç bayıltıcı 2. burkucu
xewisandî rd uyuk, uyumuş durumda olan
xewisandin l/gh uyutmak
m uyutma
xewisî rd uyuk, uyumuş
xewisîn m uyuma, uyuyuş
l/ngh uyumak, uyunmak
xewixandin m incitme, acı verme
l/gh incitmek, acı vermek
xewixîn m incinme
l/ngh incinmek
xewker mzk/m Kürt müziğinde bir makam
xewkirin m uyuma, uyuyuş
xewlam n uşak
xewlamî m uşaklık
xewle rd 1. tenha, ıssız 2. mec gizli * giliya min a xewle benim gizli şikayetim 3. inziva
xewle bûn l/ngh 1. tenhalaşmak 2. inzivaya çekilmek
xewle kirin l/ngh 1. tenhalaştırmak 2. saklamak 3. inzivaya çekmek 4. bir köşeye çekip konuşmak, özel görüşmek
xewlebûn m 1. tenhalaşma 2. inzivaya çekilme
xewlecî n tenha yer
xewlekirin m 1. tenhalaştırma 2. saklama 3. inzivaya çekme 4. bir köşeye çekip konuşma, özel görüşme
xewleq m bez üzerine işlemeli olarak cep şeklinde dikilen süs, hem de ıvır zıvırların konulduğu yer
xewlexane m manastır
xewn m düş, rüya
xewn dîtin rüya görmek.
düş görmek, rüya görmek
xewna (yekî) rast derketin rüyası çıkmak
xewna xerab korkulu rüya
xewna xwe gilî kirin rüyasını anlatmak
xewnak rd uykulu, uykusu bastırmış olan
xewname m rüya tabirleri kitabı
xewnandin m dinlendirici sulama, gece sulaması
l/gh dinlendirerek sulamak, gece sulaması yapmak
xewndar rd rüyalı
xewnedar nd/nt rüyacı, rüya tabircisi
xewnekirin m sabahlama (bütün geciyi uyumadan geçirme)
xewnereşk m kâbus, karabasan
xewnerojk m düş
xewneroşk bnr xewnerojk
xewnexav m ham hayal
xewnjîn m hayal
xewnkar rd hayalcı
xewnperest rd rüyalara inanan
xewnzan nd/nt düş bilimci
xewnzanî m düş bilim
xewo m uyku (çocuk dilinde)
xewok rd uykulu, mahmurlu
xewoke rd uykucu
xewokî rd 1. uykuluca, mahmurluca 2. uykulucu, hastalık halini almış uykucu kimse
xewokî bûn l/ngh pineklemek
xewokîbûn m pinekleme
xewokîbûyîn m pinekleyiş
xewr m çok derin çukur
xewrar m bir tür kete
xewre m kül çöreği, gömme, kömbe
xewrebez m gücünde olma
xewreş rd aymaz
xewreşî m aymazlık
xewrevî rd uykusu kaçmış
xewrevîn rd uyku kaçıran
xewrevînî m uyku kaçırma
xewreviyayî rd uykusu kaçmış olan kimse
xewrojk bnr xeberoşk
xewroşk bnr xeberoşk
xewş (i) rd zağar, pis
xewş (ii) bnr kewş
xewşab bnr xeşeb
xewşikandî rd uykusu bölünmüş olan
xewşikandî bûn l/ngh uykusu bölünmek
xewşikandîbûn m uykusu bölünme
xewşîrîn rd tatlı uykulu
xewsivik rd hafif uykulu, sak, uykusu hafif
xewsivikî m hafif uykululuk, saklık
xewt m akıl, bilinç
xewtandin m büyük bir işin üstesinden gelme, bitirme, kotarma
l/gh büyük bir işin üstesinden gelmek, bitirmek, kotarmak
xewtelî rd uyku sersemi
xewtelî bûn l/ngh uyku sersemi olmak
xewtelî kirin l/gh uyku sersemi yapmak
xewtelîbûn m uyku sersemi olma
xewtelîkirin m uyku sersemi yapma
xewtin m uyuma, uyuyuş
l/ngh uyumak, uyunmak
xewx bnr xox
xewxane m yatakhane
xewxe m bozulma
xewxilmaş rd uykulu
xewxilmaşî m uykululuk
xewyar m havyar
xew (navdêr, mê) rewşa mirov yan candarek din tê de nivistî ango raketî ango razayî ye, bêhişiya ku mirov êvaran dikeviyê û bi şev tê de ye û spêdeyan jê şiyar dibe.
Hevwate: nivistin raketin razan veketin xewtin paldan.
Herwiha: xwew. Bi zimanê zarokan: haê hakê hayê lolê lolî.
Têkildar: xewn.
Bikaranîn: Lêker: di xew bûn, di xew çûn, di xew man, ji xew rabûn, ji xew rakirin, xew kirin, xew anîn. Navdêr: xewkirin, xewanîn.
ji: hevreha xewn ya kurmancî, hewn (xew) ya zazakî, xwab ya farisî, xuft ya gilekî, xwem ya pehlewî, xvepne ya avestayî, svapne ya sanskrîtî, քուն (kun xew) ya ermenî, hypnos ya yûnaniya kevn, somnus ya latînî... ji Proto-hindûewropî swep- (nivistin, razan, raketin, xewtin) > swep-no (xew; xewn), Proto-hindûewropî: swep- (nivistin, ketin xewê) > swep-no- (xew, xewn), Proto-aryayî: Avestayî: xvepne- (xew, xewn) Middle Persian: xwem- (xew, xewn) Sogdî: ‘wbnw (xew, xewn) Hotenî: hūne (xew, xewn) Farisî: xāb (xew, xewn) Kurdî: xew, xewn Osetî: fun (xew, xewn) Zazakî: hewn (xew) Sanskrîtî: svapne- (xew, xewn) Yewnanî: hypnos (xew) Latînî: somnus (xew), somnium (xewn) ... Çavkanî: Horn p.110, Watkins p.88, Etymonline Pokorny: 1048 - 1049.
: berxew çavxew xewandin xewandî xewî xewîn xewînok xewînokî xewn xewnî xewno xewnokî xewnperist xewnperistî xewtin xewtî xewto xewtok xewtoyî.
ji wêjeyê: GUH BIDÊR Milet hemî rabûn ji xew, Lê miletê Kurd ta niha, Kevneperest e , pir nezan, Bi paşde maye mêrkuj e.w:Cegerxwîn
xew anîn (lêker)(Binihêre:) xew
xew bi çavan neketin (biwêj) qet nenivistin, hîç ranezan, qeten neketin xewê: Şevê dî xew bi çavên min neket.
xew bûn (lêker)(Binihêre:) xew
xew dîtin (lêker)(Binihêre:) xew
xew ji ser xwe avêtin (biwêj) şiyar bûn, rewş fêm kirin. wan ancax piştî sili salan xew ji ser xwe avêtin.
xew kirin (lêker)(Binihêre:) xew
xew lê herimîn ji ber xemekê ranezan
(biwêj) ranezan. xew nehatin, ji tiştekî aciz bûn, aramî xerab bûn. nizanim çima, lê wê şevê heya sibehê xew li min heram bû. xew li min herimîbû. hestên min serobin bûbûn û xewn û xeyalên min ketibûn nav hev. adar jiyan
xew li xwe heram kirin (biwêj) ji bo sedemekê ranezan. zêdetir ji bo zêde xebatê tê gotin. wê jinikê xew li xwe heri- mand, bi şev û roj xebitî, wisa ew zarokên xwe xwedî kirin.
xew neketin çavên (yekî) (biwêj) xew nehatin. wê şevê gulê dîsa digirî, lê îcar ne ji êşa tajangiya qoço ku wek marekî xwe li bejna wê ya zirav dipêçand. xew qet nediket çavên wê. dijmin dê biketa welêt... nuredîn zaza
xew nekirin sibeh kirin, xewherîmî bûn
xewa (yekî) mîna xewa çivîkan bûn (biwêj) ji xewê zû hişyar bûn. xewa neviya min, mîna xewa çivîkan e, bi xiştiniyekpiçûkjî hiş-yar dibe.
xewa hingorê (navdêr) Xwendin: Jihevqetandin: xewa hin·go·rê, xewa kûr û şîrin
xewa kurt hînişk
xewa mirinê ketin çavên (yekî) (biwêj) bi awayekî zêde ji dinê û rewşê dûr bûn. hay ji xwe tunebûn. ma xewa mirinê ketibû çavên wê ku dizan mal malişt û ew pê nehesiya?
xewa şevan lê herimîn (biwêj) ji ber sedemekê ranezan. ji ber xebata dersê, xewa şevan li bêrîvanê herimî.
xewa şevan li xwe herimandin (biwêj) bi şev û roj xebitîn. mixabin kes rûmeta wê xebatê baş fêm nake, lê ez baş dizanim ku wî ji bo wê pirtûkê xewa şevan li xwe herimand.
xewa xwe hildan (biwêj) têr razan. heya serdar xewa xwe têr hilnede, kes ni ıcare zû bi zû wî rake.
xewandî (rengdêr) ya/yê ku hatiye xewandin
xewandin (lêker)(navdêr, mê) nivandin, razandin, xistin xewê, wisan kirin ku kesek din rakeve anku binive.
Bi alfabeyên din: Kurdî-Erebî: خه‌واندن. Tewîn: Lêker: -xewîn-.
Têkildar: xewîn, xewtin.
ji: xew + -andin.
: xewandî, xewîner, xewînk
xewanîn (navdêr, mê) (Binihêre:) xew
xewar kesê ku xewa wî giran e, xilmaş
(rengdêr) nivistî, raketî, razayî, di xew, ne şiyar.
Bide ber: dewar, hewar, kewar.
ji wêjeyê: Çima tu rexne nakî? Çima tu stranên gelî nabêjî? Çima stranên şoreşgerî nabêjî? Çima tu li hemberê filanî şer dikî yan li hemberê bêvanî nakî? Çima tu bêdeng î? Çima tu bideng î? Çima tu şiyar î yan xewar î?(Şivan Perwer, Avestakurd.net, 8/2006).
ji: xew + -ar.
: xewarî, xewarîtî, xewartî
xewarî (navdêr, mê) xilmaş, xewto, xewar, xewokî, rewşa xewarbûnê.
ji: xewar + -î.
Bikaranîn: Lêker: xewarî bûn. Navdêr: xewarîbûn
xewarî bûn (lêker)(Binihêre:) xewarî
xewarîbûn (navdêr, mê) (Binihêre:) xewarî
xewas giregirekên civakê
xewasî (navdêr, mê) noqarî, noqkarî, qewasî, binavgerî.
ji: xewas + -î
xewê dike çavan, xeman dike golikvan (biwêj) ji bo kesên bêxem tê gotin. belengazo tu bêaqil î, ew xewê dike çavan, xeman dike golikvan.
xewê zor lê kirin ji ber bêxewiyê li ser xwe nesekinîn
xewên kanûnan, tir û lîsên xatûnan (biwêj) ew her du jî nayên kişandin. divê tu li ser herduyan jî baldar bî, xewên kanûnan, tir ûfisên xatûnan.
xewge textikê ku nivînên razanê li serê tên raxistin
xewgeh (navdêr, mê) cih yan jora xewê, jora nivistinê
xewgerî (navdêr, mê) xewgerokî, şevgerokî, şevgerkî.
ji: xew +-gerî
xewgerr (navdêr) somnambûlîst, kesa/ê ku nivistî radibe ser xwe û têt û diçe bêyî ku hay ji xwe hebe.
Herwiha: xewger.
ji wêjeyê: Lîztikvana bedew û nîvseksî Jennifer Aniston li xwe mukur hat û got: Heyran bi serê we ez di xew de digerim. Carna diçim mala cîranan, carna diçim dikevin paşila zilaman, carna diçim nêçîra xortên nermik û germik û carna jî ez xwe di nav nivîna jinek spehî de dibînim.(Bedewa xewger, Lotikxane.com, 6/2006).
ji: xew + -gerr.
: xewgerrî, xewgerrîtî, xewgerrtî
xewgerrî (navdêr, mê) rewşa xewgerrbûnê.
ji: xewgerr + -î
xewgerrkî (navdêr, mê) bi xewgerî.
ji: xewgerr +-kî
xewgerrok (navdêr, mê) gezer xewger, şevgerok, şevger.
ji: xewgerr +-ok
xewgerrokî (rengdêr) xewgerî, şevgerokî, şevgerkî.
ji: xewgerr +-okî
xewgiran (rengdêr) mirovê zû ji xew ra nabe, dema xew dike mîna mirîyane
xewgiranî (navdêr, mê) xewixîn.
ji: xewgiran + -î
xewhatin (navdêr, mê) dema canê mirov û lawiran sist dibe û niqosk di hênê di xwazin xew bi kin, :xewa min dihêt dê çin bi nivim
xewîn (lêker)(navdêr, mê) nivistin, razan, raketin, veketin, di xew çûn, ketin xewê, di xew bûn, di xew man, xewtin, xew kirin, ramedîn, hênijîn, nivîn.
Bi alfabeyên din: Kurdî-Erebî: خه‌وین.
Herwiha: xeftin, xewtin.
Hevwate: raketin, raketin, razan, veketin. Tewîn: -xew-Bi zimanê zarrokan, hakê kirin, lolî kirin.
ji: xew + în.
: xewiyayî, xewî, xewok, xewokî. Bi soranî: nûstin, xeftin, xewtin
xewinîn (navdêr, mê) agir xweş bûn, agir geş bûn, :agirê tenûrê yê xewinî
xewînk (navdêr, mê) xewdar.
ji: xewîn +-k
xewirîn (lêker)(navdêr, mê) dil borîn, xelîn, ferqizîn, fistiqîn, tehinîn, çerqizîn.
Bi alfabeyên din: Kurdî-Erebî: خه‌ورین.
Herwiha: xewrîn, xewar. Tewîn: Lêker: -xewir-.
Têkildar: xewirandin.
ji wêjeyê: Xewnek e! Yê ku ew veşartin jî bi axa sar hatin veşartin. Werhasil ev dinya ji kesî re namîne. Tu jî dilê xwe pê xweş neke û li ber tiştên ku tu nikarî rê li ber bigrî jî nekeve. Li vî welatê ku kî zêde bixebite tim ji nêza dixewire tu li bûyerên ku diqewimin heyirî yî. Dîsa tu xwe li ber tiştinan dixî û xewê şevan li xwe diherimînî. Binêr wextî hezîran demsalek nuh bi xwe re bîne û bibêje, “teq teq teq” li deriyê te bixe û bibêje, “dema te bi xêr ez hatim.”.
: xewiriyayî, xewirî
xewirîn/dixewire/bixewire 1. ji binî ve şewitîn 2. tê de gut bûn
xewixandin (lêker)(navdêr, mê) ji birçîna kuştin, xwarin nedanê ta ku bimire: - Dewletê girtî ji birçê xewixandin. -Keçê, de firavînekê bîne, wele te em xewixandin!.
Bi alfabeyên din: Kurdî-Erebî: خه‌وخاندن. Tewîn: Lêker: -xewixîn-.
Têkildar: xewixîn, vexewixîn.
: xewixandî, xewixîner
xewixîn (lêker)(navdêr, mê) ji birçîna mirin, ji ber birsê telifîn, zêde birçî bûn, bêqam birsî bûn: Li girtîgehê segbavan 3 rojan xwarin nedan min. Ez wê çaxê xewixîm. Ha welê,ma ka şîv li ku ma? Em xewixîn wey!, di xew çûn.
Bi alfabeyên din: Kurdî-Erebî: خه‌وخین.
Herwiha: xewixan. Tewîn: Lêker: -xewix-.
Têkildar: xewixandin.
: xewixiyayî, xewixî, xewixok
xewixixandî (rengdêr) ya/yê ku hatiye xewixandin
xewkirî (rengdêr) ya/yê ku hatiye xew kirin
xewkirin (navdêr) nivistin, mirov di nive, razan, xewîn, xewtin, raketin
xewle 1. cihê ku kesek lê tuneye 2. tenê 3. bixeter
(rengdêr) varê, avarê, veder, ne li ser yan nêzî rê, dûrî navendê dûr, cihê veşartî, ji çavan dûr, ne berçav, kontrol, saxmin xwe xewle kir;di rê de polîsan me xewle kir.
Herwiha: xewile.
Bide ber: xirrandî, xirriyayî.
Bikaranîn: Lêker: xewle bûn, xewle kirin. Navdêr: xewlebûn, xewlekirin Rengdêr: xewlebûyî, xewlekirî.
: xewilandin, xewilandî, xewilî, xewilîner, xewilînerî, xewlehî, xewletî, xewleyî
xewle bûn 1. li cihekî tenê bi tena serê xwe man 2. ketin silûkê
(lêker)(Binihêre:) xewle
xewle kirin 1. hevpeyvîneke taybet kirin 2. (ji bo ku qeleşiyekê bîne sêrî) ji civakê bi dûr xistin
(lêker) lêgerîna tiştekî winda yan jî veşartî polîs di rê de can jî wesaîtan jî xewle dikin (Binihêre:) xewle
xewlebûn (navdêr)(Binihêre:) xewle
xewlebûyî (rengdêr) (Binihêre:) xewle
xewlekar (navdêr) kesê/a ku xewle dike,kontolur
xewlekirî (rengdêr) (Binihêre:) xewle
xewlekirin (navdêr)(Binihêre:) xewle
xewletî (navdêr, mê) rewşa xewlebûnê.
ji: xewle + -î
xewlexane dêra silûkê
xewn 1. ruya 2. nîgaş, xeyal *“ne li goristanan radikevim, ne jî xewnên xerab dibînim”
(navdêr, mê) tiştên ku mirov di xewê de dibîne, tiştê mirov dibîne dema ku nivistî ye anku raketî ye anku razayî ye: Min di xewna xwe de dît ku dibû şerr. xeyal, daxwaz, hêvî: Azadbûna Kurdistanê xewna me ya mezin e..
Herwiha: xewin.
Bikaranîn: xewn dîtin tiştek di xewnê (xewna xwe) de dîtin, hatin xewnê (xewna kesekê/î).
ji: Têkildarî xewê..
ji: Proto-hindûewropî: swep- (nivistin, ketin xewê) > swep-no- (xew, xewn), Proto-aryayî: Avestayî: xvafna- (xew, xewn) Middle Persian: xwamm- (xew, xewn) Sogdî: ‘wbnw (xew, xewn) Hotenî: hūna (xew, xewn) Farisî: xvāb (xew, xewn) Kurdî: xew, xewn Osetî: fun (xew, xewn) Zazakî: hawn (xew) ir Sanskrîtî: svápna- (xew, xewn) Yewnanî: hypnos (xew) Latînî: somnus (xew), somnium (xewn) ... Çavkanî: Horn p.110, Watkins p.88, Etymonline Pokorny: 1048 - 1049.
: xewnane, xewnbîn, xewnbînî, xewnî, xewnok, xewnokî
xewn dîtin di xewê de bûyerin dîtin
(lêker)xeyal kirin.
ji: xewn + dîtin
xewna te li ser wechê yûsiv pêxember be (biwêj) xewna te li ser xêrê be. xewna te li ser wechê yûsiv pêxember be. bêje hela te çi dît?
xewna xwe bi roj dîtin (biwêj) ji bo kesên ku tiştekî diceribînin, lê di encamê de ziyanê dibînin, ji ber wê jî tim xwe diparêzin tê gotin. wîxewna xwe bi roj dît. bozan yaman
xewnane (rengdêr) bi awayekî xewn.
ji: xewn + -ane
xewnbîn (navdêr, mê) aşopkar.
ji: xewn +-bîn
xewndîtî (rengdêr) têrxewn.
ji: xewn +dîtî
xewndîtin (navdêr, mê) mirov di xew da bûyeran di bîne le pîsbûn
xewnekirin (navdêr, mê) (Binihêre:) xew
xewnerojk (navdêr, mê) xwezî, daxwaz, hêvî.
Herwiha: xewneroj.
ji wêjeyê: Bi van xiyal û xewnerojkan jibo çûndina TRT 6 ê bi alîkarîya dostan min têkilî bi Nîlufer Akbal, Latîf Epozdemîr û Kenan Oto re danî. Hersêyan jî bi dilgermî gotin pir baş e. Lê di wê navberê de sedem çi ye nizanim, kek Kenan dest ji çêkirina bernaman berda. Min û kek Latîf jî hinekî xwe sist kir. Dawîyê min jibo bernama Nîluferê biryar da.(Bavê Ronahî: Rastiya TRT6ê, Lotikxane.com, 3/2009).
ji: xewn + -e- + roj + -k.
: xewnerojkbîn, xewnerojkî
xewnerojk dîtin (biwêj) xeyal dîtin. mixabin wer tê xuyan ku keçika min van rojan xewnerojkan dibîne.
xewnerojkî (navdêr, mê) rewşa xewnerojkbûnê.
ji: xewnerojk + -î
xewneroşk xewnên di rewşa hişyariyê de
xewnexof (navdêr, mê) kabûs, xewnên ku mirov tê de tiştên tirsnak dibîne, xewna ku mirovî ditirsîne.
ji wêjeyê: Kur û keç xewnexofan dibînin(Bejan Matur: Mirina bavê û ew li bendê hiştin, wergerrandin: Sîmar Masîcanik, xwejen.blogspot.com, 6/2006).
ji: xewn + -e- + xof.
: xewnexofî
xewnexofî (navdêr, mê) rewşa xewnexofbûnê.
ji: xewnexof + -î
xewnexoş (rengdêr) mirovê di xew da pir di livit û ji ser cihê xwe di çit
xewnkarî (navdêr, mê) feramoşî, aşopkarî.
ji: xewn +-karî
xewok (navdêr, mê) xewar, xewoke, xeware.
ji: xew +-ok
xewokî (rengdêr) xilmaş, xewto, xewar, xewarî.
Bikaranîn: Lêker: xewokî bûn. Navdêr: xewokîbûn
xewokî bûn (lêker)(Binihêre:) xewokî
xewokîbûn (navdêr, mê) (Binihêre:) xewokî
xewre (navdêr) haweyek qelandina hêkan di miqilkê de, Kurê min hêka te bila xewre be yan kelandî
xewsivik (rengdêr) mirovê bi sanahî û zû ji xew ra dibe û le êwî sivik
xewte (rengdêr) mirovê pir hez ji xewê dike
xewtêş nexweşiya pirxewariyê
xewtî (rengdêr) nivistî, razayî, raketî, veketî, di xew, di xew çûyî.
Têkildar: xewto.
ji: xewtin. Bi soranî: xewtû
xewtin (lêker)(navdêr, mê) di xew çûn, ketin xewê, di xew bûn, di xew man.
Herwiha: xeftin, xewîn.
Hevwate: raketin, raketin, razan, veketin. Tewîn: -xew-Bi zimanê zarrokan, hakê kirin, lolî kirin.
ji: xew + tin.
: xewtî, xewto, xewtû. Bi soranî: nûstin, xeftin, xewtin
xewto (rengdêr) kesa/ê ku pirr ji xewê hez dike yan pirr dinive, kesa/ê ji xewê têr nabe.
Têkildar: xewtî, xewtû.
ji: xew + -to.
: xewtohî, xewtotî, xewtoyî
xewtotî (navdêr, mê) rewşa xewtobûnê.
ji: xewto + -tî
xewtû (kurmancî). Binêre;xewto. Kurdî: (soranî) (rengdêr) nivistî, razayî, raketî, xewtî, di xew.
ji: xewtin - -in + -û
xewxane (navdêr, mê) nivistinxane,nivîngeh, razanxane, raketinxane, odeya nivistinê, odeya razanê, odeya raketinê, odeya xewînê, odeya ku mirov lê dinivin.
ji: xew + -xane bend
xewxoş (rengdêr) mirovê li dema nivistinê bêdeng û bê bizav, :ev zaroke gelek yê xewxo e ta spêdê xwe na livînt
xew sleep
m. sleep. Also see: ketin xewê, ji xew rakirin
xew hatin to be sleepy
xewa min tê I am sleepy
xewle lonely, desolate
xewlî f. desolation, isolation
xewn (f.) dream, vision
f. dream.
xewn dîtin v.t. to dream, have a dream.
v.t. to dream, have a dream.
xewnerojik daydream
xew Schlaf
xewandin einschläfern
schlafen
schlafen lassen
schlummern
zu Tage liegen
zu Tage treten
xewar faul
starr
xewîn schlafen
schlummern
zu Tage liegen
zu Tage treten
xewinandin bewässern
xewle kirin beiseite nehmen
zur Seite nehmen
xewn Traum
Traumbild
Träumerei
Vision
xewn dîtin träumen
xewre Diskus
xew m. hewn, hawn, hown, hun, hon n.
xew hatin lng. . hewn ameyene
xew kirin lg. hewn kerdene
xew revîn lng. . hewn remayene
xewa abadîn n. hewno ebedî, hewno meser, hewno cawîd n.
xewa cawîdan n. hewno ebedî, hewno meser, hewno cawîd n.
xewa ebe dîn. hewno ebedî, hewno meser, hewno cawîd n.
xewa ecelê n. hewnê ecelî n.
xewa giran n. hewno giran, hewno xorî, hewnê merdene n.
xewa kergoskê n. hewnê hergosî n.
xewa kûr n. hewno giran, hewno xorî, hewnê merdene n.
xewa mirinê n. hewnê merdisî n.
xewa sîrîn n. hewno sîrîn n.
xewa sivik n. hewno sivik, hewnê xilmasî n.
xewa temarê n. hewno giran, hewno xorî, hewnê merdene.
xewa vehêsanê n. hewnê raarasî n.
xewa xwe kirin lz. hewnê xo girewtene, hewnê xo kerdene
xewa xwe stendin lz. hewnê xo girewtene, hewnê xo kerdene
xewa xwes hewno wes
xewa zivistanê n. hewnê zimistanî n.
xewandin lg. hewn fîstene, hewn kerdene, hewnnayene
m. hewnfîstis, hewnkerdis, hewnnayis n.
xewar rd. xewar, hewndar *çavgermkirin lg. çimên xo germin kerdene, çimî germin kerdene *çavên xwe germkirin çimên xo germinkerdene, çimî germinkerdene *di xew de bûn lng. . hewn de bîyene, edi hewn de bîyene *di xew re çûn lng. . hewn ra sîyene, hewn kewtene
xewas gj. giregirî, axlerî, rîsipîyî, axawetî, maqulî, esraf
xewaxwegirtin tz. hewnê xo girewtene, hewnê xo kerdene
xewer m. milqî, xeber, nenge, kifir, milqe, melqe n.
xewgeh m. hewngeh, cayê hewnî n.
xewger rd. hewngêrox, sewgêrox
xewgerî m. hewngêroxîye, sewgêroxîye, hewngeroxênî m.
xewgero kîm. hewngêroxîye, sewgêroxîye, hewngeroxênî m.
xewgerok rd. hewngêrox, sewgêrox
xewgiran rd. hewngiran
xewhêner rd. hewnfîstox, hewnardox
xewik m. hewn, hawn, hown, hun, hon n.
xewîn rd. hewnên
lng. . rakewtene, hewn kewtene, qelebîyene
m. rakewtis, hewnkewtis, qelebîyayis n.
xewinandin lg. mikinenayene, mikine kerdene
xewînk m. heba hewnî, hewnhebe m.
xewir rd. xewer, xewir
xewirandin lg. xeriqnayene, xewernayene, bêhes kerdene, xereqnayene, balmis kerdene
m. xeriqnayis, xewirnayis, bêheskerdis, xereqnayis, balmiskerdis n.
xewirîn lng. . qewirîyene, def bîyene, cehenemîyene, seqetula bîyene, qewerîyene
m. qewirîyayis n.
m. xereqîyayis, xewirîyayis, bêheskewtis, xorasîyayis, xeriqîyayis, balmisbîyayis n.
lng. . xereqîyene, xewirîyene, bêhes kewtene, xo ra sîyene, xeriqîyene, balmis bîyene, firîyene, bolmîs bîyene
xewirîner m/n. xeriqnayox, xewirnayox, bêhesker n.
xewisandin lg. hewn fîstene, hewn kerdene, hewnnayene
m. hewnfîstis, hewnkerdis, hewnnayis n.
xewkirin m. rakewtis, hewnkewtis, qelebîyayis n.
xewlam m/n. xulam, noker, ulamkar n.
xewle rd. sihêl, tenya, tenha, xalî
xewletî m. sihêlîye, tenyayîye, tenhayîye, xalîyîye, sihêlênî, tenyayênî, tenhayênî, xalîyênî m.
xewn m. hewn, hawn, hown, hun, hon n.
xewn dîtin tg. hewn vînitene
xewok rd. xewar, hewndar
xewr bûn lng. . binaw bîyene, roqulopîyene, qulopîye awe bîyene,xerq bîyene
xewre m. keta, kêleke, çorege m.
xewsîrîn rd. hewnosîrîn
xewsivik rd. hewnsivik
xewtandin lg. hewn fîstene, hewn kerdene, hewnnayene
xewtin lng. . rakewtene, qelebîyene
m. rakewtis, hewnkewtis, qelebîyayis n.
xewtinan m. esa, demê rakewtene n.
xewve çûn lng. . hewn ra sîyene, hewn kewtene
xewxane m. rakewtisxane, hewnxanert.
xewyar m. hawyar, havyar, xewyar n.