Encamên lêgerînê
xan m 1. ev bark 2. han (yol üzerinde veya kasabalarda yolcuların konaklamalarına yarayan yapı) 3. han, konak, eğlek, kervansaray 4. han (büyük şehirlerde serbest mesleklerde çalışanların oda veya daire tutup çalıştıkları birkaç katlı yapı)
xan (ii) dîr/n 1. han (hükümdar, hakan) 2. han (Osmanlı padişahlarını unvanlarından)
xan (iii) m 1. sofra 2. yemek
xan (iv) m 1. perese, kerte, derece, aşama * gere nehata vê xanê iş bu pereseye gelmemeliydi 2. durum * bila te xwe neaniya wê xanê kendini o duruma getirmeseydin
xan û man 1) hanüman, ev bark 2) mec sine, göğüs (kadın için)
xan û manê bêkêr berhane
xan û seray han, köşk saray
xan û xerabe yerle bir olma, harabeye dönme (wekî)
xana heft derî hakuran kafesi gibi
xana xerabe yıkık virane ev
xanberingîr bnr xamberindir
xandar hancı.
n hancı
xandarî m hancılık
xandin bnr xwendin
xandor rd ilk sütten kesilmiş
xanê bnr xonê
xane m 1. hane, ev bark, konut 2. hücre (tutukluların veya hükümlülerin yalnız olarak kapatıldıkları küçük oda) 3. hane (bir bütünü oluşturan bölümlerden her biri, bölük, göz) 4. mat hane (basamak) 5. mzk hane 6. uskuru, yiv (bir şey üzerindeki ince çizgi) 5. adım (teknolojide iki dişli arasındaki aralık) 7. yatak (silâhta)
xane (ii) m yüz, iki yüz demetli ot yığını
xanê bûn bnr xonê bûn
xanê kirin bnr xonê kirin
xanebelav dağınık hane
xanedan dîr/nd 1. hanedan (hükümdar veya devlet büyüğü gibi bir kişiye dayanan soy, büyük aile) 2. rd hanedan, soylu, asil, aristokrat (belli ve büyük bir soydan gelen) 3. soylu (iyi tanınmış, köklü bir aileden gelen) 4. rd hanedan (eli açık ve konuksever)
xanedanî m 1. hanadanlık 2. soyluluk, asillik, asalet 3. aristokrasi (aristokratların yönetimi) 4. aristokrasi (soylular sınıfı)
xanedanîtî m aristokratlık
xanedar bnr xandar
xanenişîn nd/rd emekli
xanenişîn bûn l/ngh emekli olmak
xanenişînbûn m emekli olma
xanenişînî m emeklilik, tekaütlük
xanenişînî bûn l/ngh emekli olmak, emekliye ayrılmak
xanenişînî kirin l/gh emekliye ayırmak (çıkarmak veya çıkartmak)
xaneqe m nakşebendî dergahı
xaneqîn Irak’ta bir Kürt kenti.
xanesaz nd/nt konut yapıcısı
xanesazî m konut yapımı
xaneya dehan onlar hanesi
xaneya sedan mat yüzler hanesi
xaneya yekan birler hanesi
xaneyî rd 1. haneli, hanelik * gundê bîst xaneyî yirmi haneli köy 2. mat haneli * hejmareke du xaneyî iki haneli sayı
xanezad rd asil, soylu (han soyundan olan)
xanezadî m asillik, soyluluk (han soyundan olma durumu)
xang (i) bnr xweng
xang (ii) rd 1. ham, olmamış, olgunlaşmamış (yenecek kadar olgun olmayan meyve ve sebze) 2. yeşil (olmamış, ham meyve) * arûngên xang yeşil kaysı
xangeh m hanlık (hanın eğemenliğindeki ülke)
xangî m hamlık (meyve ve sebze çin)
xangozel bot/m yumru köklü bir bitki
xanî n 1. ev (yanlız bir ailenin oturabileceği biçimde yapılmış yapı) 2. ev, konut (bir kimsenin veya ailenin içinde yaşadığı konut) 3. dam, toprak damlı ev 4. tandır evi, mutfakta denilir
xanî girtin ev tutmak
xanî kirê kirin ev tutmak
xanî mestîne cîran bistîne ev alma komşu al
xanî qelaptin dam aktarmak
xanî şerbet kirin badana etmek (veya vurmak)
xanî spî kirin badana etmek (veya vurmak)
xanîber n kasır
xanîgirtin ev tutmak.
xanik hamur açma tahtası, masası.
xanîk n 1. ev, evcik 2. kulübe (alçak gönüllükle ev anlamında kullanılır)
xanik (i) n 1. ev, evcik 2. hücre (tutukluların kaldığı küçük oda) 3. evlerde meyvelerin saklandığı yer
xanik (ii) m geniş ağızlı yayvan sepet
xanîkok n ev, evcik
xanim 1. hanım (kız ve kadınlara verilen unvan) * zarino rê ji xanimê re terîf bikin çocuklar hanıma yolu tarif edin 2. bayan (bayan özel adları yerinekullanılır) * xanim hûn çi vedixwin? bayan ne içiyor sunuz? 3. hanım (karı, eş) * xanima apê min Alî Ali amcamın hanımı 4.rd hanım (kadınlığın bütün iyi niteliklerini taşıyan) * jineke pir xanim e çok hanım bir kadın 5. hanım (toplumsal durumu, varlığı iyi olan, hizmetinde bulunan kadın) 6. hanım efendi 7. güzel, uyumlu
xanim efendî nd hanımefendi
xanim efendîtî nd hanımefendilik
xanim û xatûn 1) hanımcık (evine, çocuklarına işine gereği gibi bakan, çevresiyle uyumlu kadın, kız) 2) hanımcık (böyle bir kadına veya kıza yaraşır davranışı olan)
xanima malan 1) hanımcık (evine, çocuklarına işine gereği gibi bakan, çevresiyle uyumlu kadın, kız) 2) hanımcık (böyle bir kadına veya kıza yaraşır davranışı olan)
xanima malê küçük hanım
xanima mezin nd büyük hanım
xanimî m hanımlık
xanimok m 1. hanımcık 2. bayancık
xanimokî rd/h hanımcıkça
xanimreng m 1. erguvanî 2. rd erguvanî (bu renkten olan şey)
xanimtî m 1. hanımlık 2. hanımefendilik
xanimyê komelî toplu konut
xanîng n ev
xanîyê (an jî ûrta) bav û kalan baba ocağı (veya yurdu)
xaniyê komelî nd toplu konut, sosyal konut
xaniyê stêrbîniyê ast/m gök evi, yıldızlık, yıldız evi, plânetaryum
xanîyê te bikulmişe (an jî bikeve) motik jê nemîne soyun sopun kurusun
xanîyekî biçûk û tengalokî nohut oda, bakla sofa
xankêş nd silâh kılavuzu
xannişîn m hanlık (hanın yönetimideki ülke veya toprak)
xanordek m 1. bir tür ördek 2. mec sevgili
xantêl m ev telefonu
xantî m hanlık
xantol rd gevşek, hantal kimse
xanûman n 1. ev bark, hanüman 2. malikâne 3. mec sine, göğüs (kadın için)
xanûman gerdenê sine, göğüs (kadın için)
xanût dokuma tezgahı.
xanvanî n hancı
xanvanîtî m hancılık
xanxanî m derebeylik
xanxanik çizelge.
xanxank m çizelge, cetvel
xanxerab m 1. viran ev 2. yerle bir olma, harabeye dönme 3. nesnenin, mekanın kötü bir duruma düşmesi
xanxerab kirin l/gh viran etmek
xanxiraw bnr xanxerab
xanxwe n 1. ev sahibi 2. aile reisi
xan [I] 1. mal û hal 2. êwirgeha rêwiyan *“dinya xan e, xan nabe bê mêvan e û însanê lê jî bazirgan e” [II] 1. sifre, xwan 2. xwarin, xurek [III] 1. ast 2. temtêl
1. mîr, serok (navdêr) mîr, paşa, key, şah, padîşa, qral, serok, birêveber.
Bi alfabeyên din: Kurdî-Erebî: خان. Têkilî: xaqan, haqan.
ji: jitirki yan zimanekî din yê tirkîkî, bi tirkiya niha han, kurtkirina hakan, tirkiya kevn χagan yan kagan jimongoli хан/ᠬᠠᠭᠠᠨ/хаган (xan/xagan). Ketiye piraniya zimanên dinyayê: erebî û farisî خان (xan), ermenî խան (xan), rûsî хан (xan), hindî खान (khān), inglîzî û fransî khan, çînî 可汗 (kèhán) û 汗 (hán), japonî カーン, カン (kan) û ハーン (han)... Bi taybetî wek bernavê Cengîzxanî li dinyayê belav bûye. Di kurdî de bi taybetî li gel navê Xanê Dimdim naskirî ye. Forma xaqan di helbesteke Melayê Cizîrî de jî peyda dibe: Çi tebîet beşer û insan im Lilahi l-hemd çi alîşan im Di riya yar li rêza san imLew di iqlîmî sixen xaqan imSibehî îd e û ez pê zanimKu bi kêra te seher qurban im..
: xanane, xanî
xan û sera koçk û qesr
xandar xwediyê êwirgeha rêwiyan
(rengdêr) xanvanî.
ji: xan +-dar
xandarî (navdêr, mê) xanvanîtî.
ji: xan +-darî
xandî (rengdêr) vexwandî, mêvan
xane mal, malik
(navdêr, mê) xanî, mal, avahî, malbat, mal, aîle.
Bikaranîn: Navdêr: xanedan
xanê (navdêr, mê) naznav û bangkirina pîrekane navê pîrekane
xanedan malbata ku ji nifşa kesayeteke dirokî ye
(rengdêr) malmezin, esilzade, arîstokrat, zadegan, tovrind, kesa/ê ji malbatek zengîn yan navdar, endama/ê çîna bilind yan serdest ya civakê, hêja, camêr, merd, qenc, çê, çak, Mala ava û herdem ji mêvanan ra der vekirî.:Maleka xanedan.
Herwiha: xanedar.
ji wêjeyê: Çiku vê malbata cangorî Bedirxanî bi mal û şewket, xanedan, birc û sera di berveaniya netew û niştimanê kurde, li ser rûberê çerx û zedeyî nîvekî stûbariya miletê Kurdistanî di hemû zevî û dabaşên jiyanê de bi giranî hilgirtine.(Mihemedê Seyid Husên: Rola ziman di yekbûna kurdan de, 4/2004).
ji: xane + -dar.
: xanedanî, xanedanîtî, xanedantî
xanedanî (rengdêr) rêzgirtina mêvanan, mêvandarî
xanek (navdêr, mê) şanek.
ji: xan +-ek
xanenişîn karmendê ku piştî temambûna salên peywira wî ji xebatê hatiye veqetandin; karnişîn
xanenişînbûn (navdêr, mê) dema mirov di gehe qonaxa xaneni)înîyê êdî ji karî di westit, :pa)çendîn salên karî seyda xaneni)în bû
xanenişînkirin (navdêr)dema deshelat yan dezgeha karder mirovî xaneni)în dike, :rêveberîya çandinê çar fermaberên xwe xaneni)în kirin xaneqîn (hk cih cugrn) bajêreke li kurdistana ıraqê
xaneper malper
xaneqîn Serenav,mê, bajarrek e li başûrê Kurdistanê.
Herwiha: Xaniqîn.
: xaneqînî
xanewada (navdêr, mê) malbat, ayle, xêzan, kuflet
xanewade (navdêr, mê) malbat, xêzan, famîlye, xanedan, mal, hemû kesên malekê: Xanewadeya we çend kes in?, binemal, ayle.
ji: xan yan xanî.
: bêxanewade, bêxanewadehî, bêxanewadetî, bêxanewadeyî, bixanewade, bixanewadehî, bixanewadetî, bixanewadeyî, xanewadedar, xanewadedarî, xanewadedarîtî, xanewadedartî, xanewadeyî
xanewadedar (rengdêr) bimalbat, bixêzan, bifamîlye, bixanedan, bimal.
ji: xanewade + -dar.
: xanewadedarî xanewadedarîtî xanewadedartî
xanewadedarî (navdêr, mê) rewşa xanewadedarbûnê.
ji: xanewadedar + -î
xanewadeyî (navdêr, mê) rewşa xanewadebûnê.
ji: xanewade + -yî
xanexwê (navdêr, mê) host, mazûmvan, mêvandar, mêhvandar, mîwandar, mêmandar
xaneyî (navdêr, mê) şaneyî.
ji: xane +-yî
xangar rehekên ku li ser rûyê erdê şîn dibin û zêde ne bilind in
xanî 1. avahiya ku mirov lê diêwirin; mal 2. xan û man; warxan *“xanî, li ser cemedê çênabe”
(navdêr, nêr) avahî, avahî, bîna, mal, kar yan jiyana xanan, wêjeya Ehmedê Xanî yan ya li ser wê hatiye avakirin.
Herwiha: xane, xaneh, xani, xanih, xanîh, xanû.
Bi alfabeyên din: Kurdî-Erebî: خانی.
ji: jiari, hevreha soranî خانوو (xanû), farisî خانه (xanê), pehlewî xanek..
Bi zaravayên kurdî: Kurmancî: xanî, Kurdî (Soranî): xanû, Kurdiya başûr: Lekî: Hewramî: Zazakî: ban
xanîçêker (navdêr, mê) mason, mîmar, hoste, dîwarçêker, dîwarsaz
xanik texteyê nanpehtinê
xanîk (navdêr, nêr) xaniyên biçûk (û bêserûber).
ji: xanî + -k
xanika xido, yek nebû, dora dudo (biwêj) ew nebe ew ê din. tu qet meraqan meke, xanika xido, yek nebû, dora dudo.
xanim jina birûmet, stî
(navdêr, mê) hurmet, xatûn, sitî, madam, rêzdar, birêz, hêja (bi tenê bo keç û jinan), banî, afret, pîrek, kuflet, hêja.
Herwiha: xanm.
Bide ber: zerî.
ji: xan + -im.
: xanimî, xanimîtî, xanimtî
xanima malê pîreka malê, bermaliya male
xanimî (navdêr, mê) rewşa xanimbûnê.
ji: xanim + -î
xanimkar (navdêr, mê) xanim, jma xanedanî.
ji: xanim +-kar
xanimok (navdêr, mê) stîkok.
ji: xanim +-ok
xaniqîn (navdêr, mê) bajarrek e li başûrê Kurdistanê.
Herwiha: Xaneqîn.
: xaniqînî
xano serenav, nêr, navek zelaman e.
ji wêjeyê: Xanoyê Çengzêrrîn lehengekî kurd ê efsanewî ye. Serokê Kela Dimdimê ye.(Çiya Mazî, Diyarname.com, 7/2008)
xantî 1. xanbûn. Binêre;, xanîtî 2. devokek zimanê yunanî (navdêr, mê) skeçeyî, devokek yunanî ye
xanûman xaniyê ku ji qatekî têkûz an jî ji çend qatan pêk tê
(navdêr) mal û milk, saman, sermiyan, semyan, milk, mal, maliyet, mewdan, kapîtal, tiştên kesekê/î hene.
Herwiha: xan û man, xan-û-man.
ji: hevreha farisî خان و مان (xan û man), ji xan + -û- + man (> mal) jiari
xanût tevn
xanvanî (navdêr, mê) xandar.
ji: xan +-vanî
xanxanik nivîsên ku bi alîkariya xêzan hatine destnîşankirin
(navdêr, mê) xi)te
xanzad (navdêr, mê) ji malbatên xanan mîran dîrok mîra mîrni)îna soran navê jinan
xanthin (biyokîmya.) madeya rengê zer ku di kulîlkan de heye.
xanthine (biyokîmya.) tavlîheviyeke spî ku dema dûlel dibe rengeke zer dihêle.
xanthippe Navê jina Sokrat. Jina rageş û serhest.
xantho Zer (Ji Yewnanî)
xanthochroid (antro.) zerî, kej.
xanthoma (tib.) nexweşiya ku di çermê de dewsên zer dihêle.
xanthophyll (biyokîmya.) madeya rengê zer ku di kulîlkan de heye.
xanthous Zer, ê ku aîdê nijada zer
xanî (m.) house, dwelling
m. house
house
xanim (f.) madam
lady, (2) an address form for the women
f. lady, mistress
xan Haus
xane Haus
Wohnung
xang Schwester
xanî Gebäude
Haus
Wohnung
xanim Dame
xanimek (=mismisek) mijmijok; onosma
xan n. xan, beg n.
m. xan, xun n.
xane m. deye, yiv n.
pag. -xane
m. xane, xune n.
xanedan rd. xanedan
xanedanî m. xanedanîye, xanedanênî m.
xaneya sedan m. mat. sedî, sedan, seyî, seyan
xaneyî rd. xaneyin, keyeyin
xanezad domanê keyeyî, lorikê keyeyî, qeçekê keyeyî, mindalê keyeyî, keyezad n.
xang m, waye, ware, wake, wayike, way, wê m.
rd. xag, xam, xav, xawuz, kal, xaxûz, xom
xangar m. hangar n.
xanî m. keye, ban, xane, kê. çê, bon, kîye, kîe n.
xanî selandin lg. keye selênayene, ban akerdene, çê selênayene
xanik m. sangar, elle n.
xanîk m. banek, malîk, kozik, keyek, bunik n.
xanim m. xatune, sitîye, xani m., xunim m.
xanimok m. xanimeke n.
xanimreng m. erxewangon, erxawanî, rengo erxawan, erxawanên n.
xaniyê komalî n. keyeyê komelî, çêyê sosyalî, komelkeye n.
xanût m. çulag n.
xanwan n. xand, xanwan n.
xanwanî m. xancîyîye, xanwanîye, xancîyênî m.
xanxanik m. cetvel, cetwel n.
xanzade m/n. xanzade n.
xanimek (=mismisek) emzik otu,havaciva otu; onosma