Encamên lêgerînê
tirî üzüm.
üzüm; vitis vinifera
bot/n üzüm
tirî (i) m dolu (yağış için)
tirî bixwe li rez mepirse üzümünü ye de bağını sorma
tirî bûn helaw üzüm erişmek
tirî li tirî dinêre dipije üzüm üzüme baka baka kararır
tirîçîn nd/nt üzüm devşiricisi
tirîçînî m üzüm devşiriciliği
tirîfiroş nd/nt üzümcü (satan)
tirîfiroşî m üzümcülük
tirîj bnr tîrêj
tirîn b zor, biraz zor * tirîn e tu dikarî zor yaparsın
tirîqurêf nd/nt üzüm devşircisi
tirîqurêfî m üzüm devşirciliği
tirîş gerekçe.
tirîşk m ışın
tirîşke m şimşek, çakın, çakım
tirîşkemasî zo/m torpil balığı (Raia torpedo)
tirîşm m tılsım
tirît m tirit (bir yemek türü)
tirîyê belawela dimyat üzümü (seyrek ve yuvarlak taneli bir çeşit üzüm)
tirîyê çavga tilki kuyruğu (üzümü)
tirîyê çivîkan kuş üzümü
tirîyê dehlî keçi yemişi
tirîyê dims ağdalık üzüm
tirîyê eşqir çavuş üzümü
tirîyê havîngeh bir çeşit üzüm
tirîyê hesenî uzun taneli bir tür üzüm
tirîyê maran ayı üzümü (Arbutus uva ursi)
tirîyê mezrome misket üzümü
tirîyê nikulqijak (zeytî) bir çeşit üzüm
tirîyê pêçîdirêj gelin parmağı (üzüm türü)
tirîyê pelhûrk bir çeşit üzüm
tirîyê qerqûş kuru üzüm yapılan bir üzüm çeşidi
tirîyê reşik bir çeşit üzüm
tirîyê rovî it üzümü, köpek üzümü
tirîyê sêrek (an jî şivanan) bir çeşit üzüm
tirîyê sincêrî Kürt üzümü
tirîyê sorik bir çeşit üzüm
tirîyê xumrî kınalı yapıncak
tirî cureyekî mêweyan e *“heke mirov ji rezekî tiriyek xwaribe, nabe ku mirov pişta xwe bidê”
(navdêr, nêr) fêkiyek libhûrik û libên wî bi hev re bi wîşiyan ve çêdibin (tiriyê hişkkirî mewîj e; dara ku pê ve çêdibe mêw e; zeviya ku darên wî lê hene rez e û vexwiraka wê ya bialkol mey e).
Herwiha: tiri, tirih, trî, turu.
Bi alfabeyên din: kurdî-erebî تری.
Têkildar: mewîj, goşî, miştah.
Bide ber: dirî, strî, tir. Bi soranî: tirê, trê.
ji: hevreha soranî tirê, herdu belkî . Ji ermenî: bi ermeniya navîn tolî (mey) jiurartuyi udulî (tirî), têkilî tilletu (tirî) ya akadî, binere tolk. Yan jî hevreha sanskrîtî द्राक्षा (drake), yûnanî τρύγος (trugos), holendî druif, swêdî druva, danmarkî drue, almanî Traube, hemû ji Proto-hindûewropî. Herwiha belkî peyvên slavî jî: sirbî grozd, çekî hrozen, rusî (vîno)grad. Bi zimanên din yên îranî bi pirranî engur e.. Cûnên tirî, Hesenî: Cûreyên wê yên gewr, mor, sipî û sor hene, gir e. Pelûrik: Gewr e. Celkanî: Reş e, qirfok e, şêrîn e. Zeytî: Bedew e, goşiyên wî dirêjin. Kerkûşî: Mêwek dikare barê kerek tirî bigre, xweş e, dikin mewij. Şêxanî: Zine reş e, hebê wî gir in. Gunnêrî: Hebên wî zêde gir in, gewr in. Havîngeh: Wek tiliyên xatûnan dirêjin. Şekirok: Gewr e, xweş e. Sorikî: Hebên wî sor in, reş nabe. Nikilqijalk: reş e, hebên wî dirêjin. Virkoke: Nava meriv pê diçe. Talikî: Gewr e, mirr e. Marzone(şîre): Pê dims çê dibe. Yaxîş: Pelê mêwê pirr in, pirr tirî digre, şêraniya wê kêm e. Heftber: Mêwa heftber, ne bi carekê bi çend caran tirî dide.Li der û dora Çiyayê Mazî ji dimsê gelek xwarin çêdikin û ev xwarin di taştê, firavîn, şîv û paşîvan de ji ser sifreyên wan kêm nabin. Xwarinên ji dimsê çêdibin ev in. Dims, Pelûr: Arvan di nav dimsê de dikelînin, rûn sor dikin bera ser didin bi wî awayî dixwin. Kulorîkên dimsê: Hevîr dikin qilor û di nava şerbetê de dikelînin, şêranîyeke xweş e. Darik: Ji Arvan û dimsê pelûr çêdikin, darikên hinek dirêj çend caran di nav pelûrê re dikin, daldiqînin, zuwa dikin. Benik(sincoq): Qinê gûzan an dendikên bihîvan di ben re dikin û wek darikan di pelûrê re dikin, daldiqînin, zuwa dikin. Helawî: Bi dimsê û arvanê qelandî çêdibe. Tilîşewitî (lepşewitî): Pêşiyê rûn sordikin, dimsê bera ser didin û nanê tenûrê hûr dikin ser. Bi germî tê xwarinê. Kerme (kesme): Pelûrê işk dikin û paşê bi kêran çargoşe jêdikin. Şerbet: Dims bi avê tê ron kirin, dibe vexwarineke xweş. Him cemidî, him jî germ tê vexwarinê. Berfdimsk: Dimsê bera ser berfê didin û jê şêranî çêdikin. Helawiya nişê: Bi navika genim û dimsê çêdikin. Aqîd: Dimsa tîr e. Aqîda kundir: Kundirên zivistanê hûr dikin û di nava şîreyê de dikelînin. Aqîda qalikê zebeş: Qalikên zebeşan tên hûrkirin û di nava şîreyê de tên kelandinê. Aqîda buyok: Buyok tên hûrkirin û di nava şîreyê de tên kelandinê. Aqîda şîr: Şîreyê dikelînin, piştî ku tîr dibe şîr bera nav didin û li hev dixin. Pastêq: Arvan li nav dimsê dixin, li ser cawan tenik radixin, kuncî bi ser werdikin, zuwa dikin û wek niviştan qat dikin, hiltînin. Di paşîvan de, bi gûzan re xwarike xweş e.bilbizêkî teyfî payizî qirfok zeytî reşik etfî şitû dirêjik kelkîşî reşê çê hişîno zerî sincî berkê kerane Sofî Elî qitil nefis boxiltî zeynebî nikilqijalk celkanî virkoke talikî sorikî
tirî tirî filitîn (biwêj) ji bela û xeteriyekê zor xelas bûn. di gelek xerabî bianîna seri diloyi guro, lê wîfim kir û he/na tirî tirî ji dest wan filitî.
tirîd (navdêr) nanê ku di nav şîr yan avgoştê de.
Herwiha: terîd tirît (di bin tesîra tirkî de).
ji wêjeyê: Li Şanliurfayê piştî nimêja sibê tirît hat belavkirin (Aa.com.tr/kk 4/2014)
tirîkirî (rengdêr) îşî kirî.
ji: tirî +kirî
tirîn paşgireke ku di hevalnavan de payeya berztirîn diyar dike; mînak:xweş+tirîn=herî/tewrî xweş
(lêker)(navdêr, mê) texmîn kirin, mezandin, mezende kirin, tê derxistin, ji ber xwe ve gotin, pêşbînî kirin, şik jê birin, guman kirin, li gor baweriya xwe gotin, derc kirin, tê gihiştin, kifş kirin, pê hesîn. Tewîn: -şitir-.
Bide ber: sitirîn.
Têkildar: tirandin.
: tirê, tirî, tirane
tirîrûvîk (navdêr, mê) core fêqîyekê kûvîye mîna tirîye rûvî di xon
tirîş sedem, bone
tirî Trauben
tirîj Licht
tirîya reqî Weintraube
tirî ungur; vitis vinifera
n. bot. hengûre, tirî, engûre, ingûre, ungure, ungire m.
tirî guvastin lg. hengûre ropiloznayene, hengûre guvisnayene, hengûre fijêjnayene, tirî guvisnayene
tirîfiros m/n. hengûrerotox, tirîrotox n.
tirîfirosî m. hengûrerotoxîye, tirîrotoxîye, hengûrerotoxênî, tirîrotoxênî m.
tirîj m. tîrîje, tîrîjî, trîjî m.
tirîj avêtin tng. tîrîje estene
tirîjavêj m. projektor, tîrîjestox, rostîdayox n.
tirîn h. tewr, -rên, tewro, en, tor
tirîske m. bilûsk, virsik, bilisk, vire, virisk, virso, blusk, viro, bulusk, virûsûk n.
tirîskemasî m. zoo. çirûskmase n.
tirît n. tîrît, terît n.
tirîyê bêdendik n. hengura bêdendike, tirîya bêdendike m.
tirîyê çivîkan n. bot. hengura mirçikan, engura mîçiko m.
tirîyê maran n. bot. saya hesî, sekoka tirse, mismila, soya hesî, musmula m.
tirîyê rovî n. tirîya luye m.