Encamên lêgerînê
dêl rd zavallı (kadın)
m kuyruk (hayvanların çoğunda, gövdenin art yanında bulunan, omurganın uzantısı olan uzun ve esnek organ) * dêla hesp atın kuyruğu
dêl (ii) m 1. kancık (hayvanlarda dişi) 2. rd/argo kancık (dönek, güvenilmez) 3. kancık (kadın) 4. mec güzel (kız veya kadın) * tu li vê dêlê binêre bu güzele bak
dêl (iii) m 1. karşılık (bir davranışın karşı tarafta uyandırdığı başka davranış, mukabele) 2. yerine * ji dêla min ve jî bike benim yerime de yap
dêl hejandin kuyruk sallamak
dêl û dêlan zavallı
dêla xwe kirin nav piyên (an jî lingên) xwe kuyruğunu kısmak
dêlandî rd şaşırtılmış olan
dêlandin m şaşırtma
l/gh şaşırtmak
dêlbav rd zavallı, terkedilmiş kadın * dêlbavê êdî megrî zevallım artık ağlama
dêlberdayî m dört ile beş yaşları arasında tay
dêlbijî m kuyruk kılı
dêlçirandî rd arkadan yırtmaçlı * kincê pêsîrvekirî û dêlçirandî göğsü açık ve arkadan yırtmaçlı giysi
dêldirêj rd uzun kuyruklu
dêlêgan m yüksek yer
dêlegur m 1. dişi kurt 2. argo cazgır, şirret (kız veya kadın)
dêlegurg m dişi kurt
dêlemar zo/n keler, dişi yılan
dêlendêz bnr delindêz
dêleperk nd 1. yabanî yırtıcı hayvan (kurt gibi) 2. mec arsız, yaman kimse
dêlese m kancık köpek
dêleseg m kancık köpek
dêlhildayî rd kuyuruğu kalkık
dêlî m asma (asmagillerden, dalları çardak üzerine yayılan bitki)
dêlik m 1. kancık (hayvanlarda dişi) 2. rd kancık (dönek, güvenilmez) 3. kancık (kadın)
dêlika koçeran çok şiret kadın
dêlika tiro, seyê gurxenî jê çênabe kötü kancıktan cins kurt köpeği doğmaz
dêlikî h kancıkça
dêliktî m 1. kancıklık 2. mec kancıklık (kancıkça davranış)
dêliktî kirin kancıklık etmek (veya yapmak)
dêlîn m şaşırma
l/ngh şaşırmak
dêlindêz m 1. tören, merasim 2. dini tören, ayin 3. Hristiyanların 14 Şubatta yaktıkları bir ateş
dêlindêzî rd törensel
dêlîtî m 1. kancıklık 2. mec kancıklık (kancıkça davranış)
dêlîtî kirin kancıklık etmek (veya yapmak)
dêlmar kertenkele.
zo/m keler
dêlqamçî rd kuyruğu kırbaç gibi olan at, tay
dêltajî m kancık tajı
dêlû davulcu.
dêlûk Antep.
dêl [I] 1. berdêl 2. qîmet [II] 1. boçik 2. dûv [II] sega mê, dêlese *"dêl bi ba ye, kûçik li pey heta Bexda ye"
1. seyên mê (navdêr, mê) seyên mê, kûçikên mê, segên mê, dêlese, gurên mê, gurgên mê, dêlegur, (dijûn) qehbe, kirûng, bilh.
Herwiha: dêhl dihl.
Bi alfabeyên din: Kurdî-Erebî: دێل.
Têkildar: kûç kûçik se seg tajî gur.
ji: Ji Proto-hindûewropî dhē(i)- (mêtin), Proto-aryayî dê- (dayik; mak), hevrehên kurmancî dê (dayik), dayên û dayik, soranî ده‌ڵ (deł: dêl) û دێڵ (dêł: dêl) û دایک (dayk: dayik), kirdkî/zazakî dele (dêl), hewramî dełe (dêl) û eḏa (dayik), farisî دايه (dayê: dayên), yûnaniya kevn θηλυς (thēlys: mê) û θήλή (thēlē: sermemik, serçiçik). Heman rehê Proto-hindûewropî serekaniya peyva dotin ya kurdî ye jî. Bi rêya Proto-hindûewropî dʰugh₂tḗr belkî ew jî ji dhē(i)- herwiha hevreha dot (keça kesekî/ê) ya kurmancî, دختر (duxter) ya farisî, daughter ya inglîzî... Bo zêdetir agahiyan li ser wan binere: dot. დედა (deda: dayik) ya gurcî û daduli ya lazî bi ihtimaleke mezin ji zimanên îranî hatine wergirtin..
: dêlegur dêlerûvî dêlî dêlîtî
dêl bi ba ye kûçik ji badaye gotina pêşiyan dêlik heke nexwaze kûçik nare ba wê û pê naaliqe. ku mirov jî ji yekî ne xweş be mirov nare ba wî an pê rekarekî nake.
dêl hejandin 1. (dêlik) hatin telew 2. (jinê) gazî mêran kirin
dêl ne tirol be çewr bi dorê nakeve gotina pêşiyan dêl an kûçika bi çewr. wekî ne hezkirîbe, ne xwestî be cewr jê çê nabe. dîsa wekî ku tiliya mirov ti bûyerekê detunebe kes qala mirov nake an kes doza tiştekî di wî warî de li mirov nake.
dêla (yekî) di ber de birîn (biwêj) pêşî li hember ên bitrî û neheq birîn. axayê wî lê mêze kir ku sedo zêde bi pêş de diçe, ji kar avêt û dêla wî di ber de birî. (argo)
dêla xwe daxistin (biwêj) melisîn, tirsîn, li ber xwe nedan. bere wî jî hinekî kir hurtehurt, lê mêze kir ku viziniya meşke vala ye, dêla xwe daxist û dengê xwe biri, (argo)
dêla xwe dayîn ser pişta xwe (biwêj) bi cesaret li hemberî neyar û dilnexwazan sekinîn. “kuriyekî kumeyt ketibû deşta cengizê, serê xwe mina çiyayê agiriyê bilind kiribû, dêla xwe dabû ser pişta xwe, bi çar-gavî dibeziya. (argo) harbi soylu
dêla xwe li ba kirin (biwêj) ji bo jinên ku bi dilbazî û nazdariyê mêranji rê derdixin tê gotin, ji bo kesên şêlafî dikin tê gotin. xemlê dêla xwe li ba dike, hemû xortan li ser serê xwe kom dike. piştî wê pevçûnê, çeto gelekî dêla xwe li ber ntin li ba dike, lê ez guh nadimê. (argo)
dêla xwe li devê (yekî) nexistin (biwêj) bi tiştekî nehesibandin. a rastî keçik qet dêla xwe li devê wî naxe, hema ew ji bêarî wekî benîşt b1. keçikê ve dizeliqe. (argo)
dêla xwe rakirin (biwêj) bitrî bûn. çima ku rew.şa wî ya aborî jî xweş bûye, hesen dêla xwe rakiriye, êdî nayê li bal me jî rûnane. (argo)
dêlal berê delal bû, kerê dêlal jî wenda bû (biwêj) fors û hewa wî bi dawî bû. te çend s alan berê ew bidîta, dêlai berê dêlai bû, kera delà! jî winda bû
dêlandin (lêker) aciz kirin, tewişandin, şilihandin, behicandin, dilihandin, xalifandin.
ji: dêl +-andin
dêlang (navdêr, mê) garana gayên ku li pey çêleka biga bazdidin.wa dêlang bi toz û dûman bi aliyê gund ve çû, kesên li dû yekî/ê ev giş dêlanga filankes e.dêlanga xwe jî bi xwe re anî ye
dêle- pêşgir, wateya mê dide hin peyvan: dêlegur (gurên mê) , dêlepiling, dêleşêr.
Herwiha: dêhle-, dihle-.
Dijwate: nêre-.
ji: dêl + -e-
dêleba heyama têkiliya zayendî ya dêl û segan
heyama têkiliya zayendî ya dêl û segan
dêlegur gura mê; makegur
(navdêr, mê) gurên mê, gurgên mê.
Herwiha: dêlegurg, dêhlegur, dêhlegurg, dihlegur, dihlegurg.
Dijwate: nêregur.
ji wêjeyê: Kurd û Tirk tucarî nikarin bibin brayên hev. Ew ji qewmê Dêlegura Asenayê, Tatar, hov û dagîrkeran e. Ew nevîyên Hûlagû, Cengizxan, Tîmûrling û nevîyên Kor Mistoyê Kerxana Selanîkê ne. Lê em Kurd Arî ne, Zerdûştî ne, nevîyên Keyxusrew, Şêx Evdilqadirê Geylanî, Selaheddînê Eyyûbî, Ristemê Zal, Şêx Hadî, Şêx Seîd, Seyid Rizo, Simko û Barzanîyê nemir in.(Lotikxane.com, 12/2007).
ji: dêle- + gur.
: dêlegurî, dêlegurîtî, dêlegurtî
dêlegurî (navdêr, mê) rewşa dêlegurbûnê.
ji: dêlegur + -î
dêlemar margîse
margîse
dêlese dêlik
dêleşêr (navdêr, mê) şêrên mê.
Herwiha: dêhleşêr, dihleşêr.
ji wêjeyê: Li gor encamên lêkolînan, Zal dema ji diya xwe çê dibe, “albîno” ye, ango hemî pûrta canê wî sipî ye: Birû û bijang û pora serî sipî ye, weke hiriya pez e. Bavê wî Sam, dema vê yekê dibîne zarok weke “dabetulerd” an “cenawur” dinirxîne, dibêje “ev işareta cezakirina Xwedanê şev û rojan e, ji bo gunehên min ên kebîr, ev yek aniye serê min!” Ferman dide, dibêje zarokê nûhçêbûyî bavêjin newala şêran, bila ajalên dirinde ew bixwin. Zarokê ku hêj nehatiye gocîkirin, bi du pêlewanan re dişînin davêjin newalê. Teyra Sîmir ku hêlîna wê ya ji dara Ebenûzê li ser çiyayê Elburzê bûye, rojekê ji hêlîna xwe difire dibîne ku dêleşêrek wa ye li ber zarokek nûhwelidî sekiniye, nahêle rawirên goştxwêr zerar bidin an ew bixwin. Teyr mîna qaqlîbazê bahrê xwe serserkî bera jêr dide, zarok li ser baskê xwe siwar dike û dibe ser pozê çiyayê Elburzê û di nava hêlîna xwe de bi cîh dike. Çêliyên wê ji mêvanê xwe hez dikin.(Edîb Polat: Di Destana Ristemê Zabilî de rola Teyrê Sîmir, Amidakurd.com, 4/2004).
ji: dêle- + şêr.
: dêleşêrî, dêleşêrîtî, dêleşêrtî
dêleşêrî (navdêr, mê) rewşa dêleşêrbûnê.
ji: dêleşêr + -î
dêlgur (navdêr, mê) gura mê werger, Tr.:dişi kurt
dêlhej dûvhej
dêlhejî (rengdêr) dûvhejî.
Bikaranîn: Lêker: dêlhejî kirin. Navdêr: dêlhejîkirin
dêlhejî kirin (lêker)(Binihêre:) dêlhejî
dêlhejîkirin (navdêr, mê) (Binihêre:) dêlhejî
dêlî [I] gûşiyê tiriyê [II] cureyekî daran e
1. dara tirî (navdêr, mê) mêw, dara ku tirî pê ve şên dibe.
Têkildar: wîşî.
ji wêjeyê: Ez jî niha di rewşa ‘roviyekî’de me. Roviyê ku li binê dêliyeke mişt tirî, biçe û bê!. Navê zanistî: Vitis
dêlik sega mê; dêlese *"axayî ji xulêm re got, xulêm ji segî re got, segî jî ji dêlika xwe re got"
(navdêr, mê) kûçika mê dêlik teriyê nehejîne, kûçik li dû baznadin
dêliktî qûnektî û bêrûmetî
(rengdêr) qûnektî û bêrûmetî.
Bikaranîn: Lêker: dêliktî kirin. Navdêr: dêliktîkirin Rengdêr: dêliktîkirî
dêliktî kirin (lêker)(Binihêre:) dêliktî
dêliktîkirî (rengdêr) ya/yê ku hatiye dêliktî kirin
dêliktîkirin (navdêr, mê) (Binihêre:) dêliktî
dêlindêz pêşandana fermî; alayîş
(navdêr, mê) merasim, rêûresm, ayîn, resmiyet, seremonî, civînek fermî yan formal bo pîrozkirina yan bibîranîna kesekî yan bûyerekê, rîtual, protokol, dîn, ol.
Herwiha: merasîm.
: merasimgêrr, merasimgêrrî, merasimî
dêlindêzî (navdêr, mê) ayînî.
ji: dêlindêz +-î
dêlindiz (navdêr, mê) kortej, merasim, maiyet, rêûresm
dêl 1. f. Tail 2. f. female animal.
dêla ... (ji dêla ...) instead of
dêle gur see: dêlegur
dêle se see: dêlese
dêlegur she-wolf
f. female wolf.
dêlese bitch
dêlik f. female wolf or dog, bitch
dêl Hündin
Hure
Loch für einen Zapfen
Schwanz
typisch für eine Frau
Weib
wortbrüchig
dêlegur Wölfin
dêlemar Eidechse
dêlî Weinstock
dêlik Hündin
dêl m. hurêndî, ca m.
m. dêlîye m.
dêlegur m. zoo. deleverge, verge, delverge m.
dêlemar m. zoo. mamare, dakemare, maya moran, mamarî, zerdimar? m.
dêlese m. zoo. dele, kutike, kelpe, delike m.
dêlî m. dêle (hengure) m.
m. dêlîye m.
dêlik rd. dele, delike
dêliktî m. delîye, delikîye, delênî m.
dêlindêz m. merasîm n.