Encamên lêgerînê
aqil n 1. akıl, us (düşünme, anlama ve kavrama gücü) 2. (hafıza, bellek) * navê wê ne di aqilê min de ye adı aklımda kalmadı 3. akıl (öğüt, salık verilen yol) * kê ev aqil da we? kim size bu aklı verdi? 4. akıl (düşünce, kanı) * aqilê min ev aqil bûya ma ez diketim vî karî? şimdiki aklim olsaydı bu işe girer miydim? 5. mec ders(bir olayın bellekte bıraktığı kalıcı iz, öğüt, ibret) * ji vê bûyerê aqil negirt bu olaydan ders almadı
aqil anîn fikir vermek
aqil avêtin l/gh 1. aklını oynatmak, aklını yitirmek 2. tozutmak, delirmek, üşütmek
1) aklını kaçırmak, aklını yitirmek, cinnet getirmek, delirmek * dihate guhê wî ku kesên îkramiyeyê ji wan re lê xistiye, aqil diavêtin ikramiye kazananların delirdiklerini işitiyordu 2) aklını kaçırmak (gereksiz, yersiz iş yapmak) 3) deliye dönmek (çok üzülmek) 4)argo üşütmek, kafayı yemek, tozutmak
aqil avêtin ser aqilan akıl danışmak
aqil berdan kafayı takmak, sevdalanmak
aqil bi ser kum ketin aklı havada olmak
aqil birîn akıla yakın olmak
aqil çeliqandin aklını oynatmak (çıldırmak)
aqil dan akıl vermek
aqil dan (yekî) birine akıl vermek
aqil dan sekinandin akıllara durgunluk vermek
aqil de man (bir şey) akılda kalmak (di)
aqil de naçe akıl almaz, akla yatmaz
aqil derxistine firotanê her kesî aqilê xwe kiriye akılları pazara çıkarmışlar, herkes yine aklını almış (veya akıllar gelin olmuş herkes kendininkini beğenmiş) (tiştek) di
aqil di ser aqil re heye akıl akıldan üstündür
aqil firandin aklını oynatmak (çıldırmak)
aqil gihandin (tiştekî) 1) akıl etmek, düşünmek (ne olacağını önceden kestirmek) 2) akıl sır erdirmek
aqil girtin l/gh 1. akıllanmak, uslanmak 2. mec akıllanmak, uslanmak * êdî aqil girtiye artık akıllanmış
1) akıllanmak, uslanmak 2) akıl kapmak
aqil jê girtin pay çıkarmak(bir olay veya durumdan gereken tecrübeyi kazanmak, tutacak yolu belirlemek)
aqil jê stendin akıl almak
aqil ji aqil zêde ye akıl var, yakın var (veya akıl var, izan var)
aqil ji aqil zêdetir e akıl akıldan üstündür
aqil ji serê (yekî) birin 1) (bir şey birinin) aklını çalmak 2)(birinin) aklını çelmek (niyetinden, kararından caydırmak) 3)(birinin) aklını çelmek, aklını başından almak (ayartmak, baştan çıkartmak) 4) zihini dağıtmak
aqil ji serê (yekî) çûn aklı başından gitmek
aqil ji serê (yekî) revîn keçileri kaçırmak
aqil ji xwe re jê girtin kıssadan hisse almak (veya çıkarmak)
aqil kirin l/gh akıl etmek
akıl etmek
aqil li seriyan e, ne li bejnan e akıl yaşta değil, baştadır
aqil mû diqelêşe akıl herşeyi alt eder
aqil ne di salan de ye, di serî de ye akıl yaşta değil, baştadır
aqil ne ji mezinatî û biçûkayî ye akıl yaşta değil, baştadır
aqil ne li bejnê ye li serî ye akıl yaşta değil baştadır
aqil negihandin (tiştekî) kafasına sığmamak
aqil negihîştin (tiştekî) (bir şeye) akıl sır ermemek
aqil nîşanî (yekî) dan akıl öğretmek, akıl vermek
aqil pê re tune ye (bir kimsede) akıl terelelli (delişmen kimseler için)
aqil qebûl nakin akıl almaz (ji)
aqil re zerar e akıla zarar
aqil sekinandin baş döndürücü (olağan üstü, aşırı)
aqil şixulandin akıl yürütmek
aqil taca zêrîn e li serê hemû kesî nîn e akıl herkeste bulunmaz
aqil tevî hev kirine her kesî rakiriye aqilê xwe akılları pazara çıkarmışlar, herkes yine aklını almış (veya akıllar gelin olmuş herkes kendininkini beğenmiş)
aqil tiştekî zêrîn e, kesek wî nabîne akıl herkeste bulunmaz
aqil tune akılsız, cahil
aqil û fikir akıl fikir (di)
aqil winda kirin 1) belleğini yitirmek 2) aklını oynatmak
aqilan de neçûn akıla sığmamak
aqilandin m farkına varma
l/gh farkına varmak
aqilane h 1. akılane, akıllıca 2. rd akılcı, akıllıca, makul * ramaneke aqilane makul bir düşünce
aqilanî rd aklî, rasyonel
aqilanî bûn l/ngh aklîleşmek, rasyonelleşmek
l/ngh aklîleşmek, rasyonelleşmek
aqilanî kirin l/gh aklîleştirmek, rasyonelleştirmek
l/gh aklîleştirmek, rasyonelleştirmek
aqilanîbûn m aklîleşme, rasyonelleşme
m aklîleşme, rasyonelleşme
aqilanîkirin m aklîleştirme, rasyonelleştirme
m aklîleştirme, rasyonelleştirme
aqilavêtî rd 1. aklını yitirmiş, kafayı yemiş olan 2. delirmiş, üşütük, tımarhanelik
aqilavêtin m 1. aklını oynatma, aklını yitirme 2. tozutma, delirme, üşütme
aqilbalix rd akîl baliğ, erin
aqilbalixî m erinlik
aqilbend rd 1. akıllı, akîl 2. akıllı (karşısındakinin düşüncesizliğini belirtmek için söylenen uyarma sözü)
aqilbendî m akıllılık
aqilbendî kirin akıllılık etmek
aqilberdayî rd kaçık (bazı davranışlarnı delice olan)
aqildanî m akıl verme
aqildar rd akıllı
aqildar bûn l/ngh akıllanmak
aqildar kirin l/gh akıllandırmak
aqildarbûn m akıllanma
aqildarî m akıllılık
aqildarî kirin akıllılık etmek
aqildarkirin m akıllandırma
aqilê (wan) hev birîn birbirini beğenmek, kabul etmek
aqilê (yekî) (...) birîn (birini, bir şeyi) gözü tutmak
aqilê (yekî) (...) nebirîn (birini, bir şeyi) gözü tutmamak (ji)
aqilê (yekî) bi ser kum ketin aklı başında bir karış yukarı (veya yukarıda) olmak
aqilê (yekî) birîn 1) aklı kesmek, aklı yatmak, aklı almak 2) gözü tutmak, işine gelmek
aqilê (yekî) çelq kirin (birinin) aklını çelmek (ayartmak, baştan çıkartmak) (di)
aqilê (yekî) de çûn a kıla sığar gibi, akla yatmak (di)
aqilê (yekî) de neçûn 1) akıl almamak 2) akıla sığmamak
aqilê (yekî) de tiştek çêbûn kafasından şimşek çakmak (kafasında bir düşünce belirmek) (di)
aqilê (yekî) di çoka (wî) de bûn akılsızın teki olmak
aqilê (yekî) gihîştin aklı ermek (akılca olgunlaşmak)
aqilê (yekî) gihîştin (...) aklı(bir şeye) ermek
aqilê (yekî) girtin aklı ermek (anlayabilmek)
aqilê (yekî) hatin serî aklı başına gelmek (davranışlarının yanlışlığını sezerek doğru yolu bulmak)
aqilê (yekî) jê nebirîn 1) gözü tutmamak 2) aklı almmaak (aklına yatmamak) 3) ihtimal vermemek (tiştek an jî kesek)
aqilê (yekî) ji serê (wî) birin (bir şey birinin) aklını başından almak
aqilê (yekî) ji serê (yekî) çûn aklı çıkmak
aqilê (yekî) ji serê (yekî) derketin aklı zıvanadan çıkmak
aqilê (yekî) kêm bûn kafasının bir tahtası noksan olmak
aqilê (yekî) li cihekî din bûn aklı başka yerde olmak
aqilê (yekî) li hev ketin aklının terazisi bozulmak
aqilê (yekî) li hev qelibîn 1) aklı karışmak 2) aklının terazisi bozulmak
aqilê (yekî) li ser serê (yekî) bûn aklı başında bir karış yukarı (veya yukarıda) olmak
aqilê (yekî) ne li serê (yekî) bûn aklı başında olmamak
aqilê (yekî) nebirîn 1) (birinin bir şeyi) aklı almamak, aklına sığmamak, kafası almamak(bir şeyin olabileceğine inanmamak) 2) gözü alamamak 3) sanmamak, ihtimal vermemek
aqilê (yekî) neçûn akılından çıkmamak
aqilê (yekî) negihîştinê akıl erdirememek (veya ermemek)
aqilê (yekî) negirtin 1) akıl almamak (akla uygun gelmemek) 2)(birinin bir şeyi) aklı almamak (uygun bulmamak) * vê nîvê şeva hanê derketina zarok, aqilê min nagire gecenin bu vaktinde çocuğun dışarıya çıkması aklım almıyor 3) aklına sığmamak (anlayamamak, kavrayamamak) 4) havsalası almamak
aqilê (yekî) qebûl nekirin akıl almamak
aqilê (yekî) sekinîn 1) aklı durmak 2) aklı gitmek
aqilê (yekî) temam bûn aklı ermek (akılca olgunlaşmak)
aqilê (yekî) temam e 1) aklı başında (sürekli akıllı davranan) 2) aklı tam ayar (aklı yerinde) * di vê malê de kesê ku aqilê wî temam e tune ye bu ailede aklı tam ayar kimse yoktur
aqilê (yekî) tiştekî (yekî) negirtin (birinin bir şeyi) aklı almamak (anlayamamak, kavrayamamak)
aqilê (yekî) yek nebirîn (birinin bir şeyi) gözü kesmemek(bir iş yaparken kendisine veya başkasına güvenmemek)
aqilê (yekî) … girtin beğendim * aqilê min ew girt onu beğendim
aqilê dînan di ser kumê wan re ye aklı bir karış havada olmak
aqilê ku hebû ew jî çû var olan aklını da yitirdi
aqilê kurî bi teyr re firî var olan aklı da gitti
aqilê mirov (meriv an jî însan) sekinandin akıl durdurmak
aqilê nezanan ji kîsî hevalan e akılsız olanın hocası çoktur
aqilê selîm nd aklıselim, hissiselim, sağduyu
aqilê sivik barê giran 1) akılsız başın cezasını ayaklar çeker, düşüncesiz başın derdi büyük olur, baş belâsı
aqilê xwe anîn serê xwe aklını başına almak (veya toplamak, devşirmek) (ji)
aqilê xwe avêtin akıldan çıkarmak
aqilê xwe bi nan û pîvazê re xwarin aklını peynir ekmekle yemek
aqilê xwe çeliqandin aklını oynatmak (akıl dışı işler yapmak)
aqilê xwe civandin (an jî top kirin) aklını başına almak (veya toplamak, devşirmek)
aqilê xwe dan serê xwe aklını başına almak (veya toplamak, devşirmek) (di)
aqilê xwe de girtin akılında tutmak
aqilê xwe guhartin kafayı değiştirmek
aqilê xwe nas kirin 1) yüzü gözü açılmak (toplumsal ilişkiler kurmaya, çevresini tanımaya başlamak) 2) kendini tanımak, kendini bilmek
aqilê xwe pê re winda kirin (bir kimse, bir şeyle) zihnini bozmak
aqilê xwe revandin aklını kaçırmak
aqilê xwe şaş kirin aklını şaşırmak, oynatmak
aqilê xwe şeqandin aklını oynatmak
aqilê xwe şixulandin akıl yormak * ca aqilê xwe bişixulîne, belkî bê hişê te akılını yor, belki hatırlarsın
aqilê xwe top kirin aklını başına toplamak
aqilê xwe winda kirin aklını kaçırmak, aklını yitirmek (delirmek)
aqilê xwe xebitandin (an jî şixulandin) kafasını kullanmak
aqilê xwe xwarin 1) kafayı yemek, aklını kaçırmak (delirmek) 2) aklını kaçırmak (gereksiz, yersiz iş yapmak)
aqilek dan (yekî) fikir vermek
aqilek ji (yekî) stendin akıl almak
aqilekî din hatin (yekî) 1) aklı sonradan gelmek 2)(birine) yeni bir fikir gelmek, aklına başka bir fikir gelmek
aqilevdalî m 1. alıklık 2. rd alık salık * xizmên wî kesên aqilevdalî bûne akramaları alık salık kimselermiş
aqilevdalî bûn l/ngh alıklaşmak
aqilevdalîbûn m alıklaşma
aqilfehm rd akîl baliğ, erin, akıl kemal
aqilfehmî m erinlik, akıl kemallik
aqilfiroş nd/nt herkese akıl veren
aqilfiroşî m herkese akıl verme durumu
aqilgirtî rd uslanmış, akıllanmış
aqilgirtin m akıllanma, uslanma
aqilîn m farkına varma
l/ngh farkına varmak
aqilk n akılcık
aqilkê nezanan ji kîsî hevalan e akılsız olanın hocası çoktur
aqilkêm rd 1. akılsız 2. kaçık
aqilkemal rd akîl baliğ, erin
aqilkemalî m erinlik
aqilkêmî m 1. akılsızlık 2. kaçıklık
aqilkêmî kirin akılsızlık etmek
aqilmend nd/nt 1. akıllı 2. akîl adam, akıl hocası, akıl öğreten, öğüt veren (birine yol gösterip akıl öğreten kimse) 3. akıl kethüdası, (herkese akıl öğretme merakında olan kimse) 4. akıllı (karşısındakinin düşüncesizliğini belirtmek için söylenen uyarma sözü) 5. mec akıllı, bilgiç, bilmiş (bilgisiz olduğu halde bilgili görünmek isteyen, bilgili geçinen kimse)
aqilmend bûn l/ngh 1. akıllanmak 2. akıllı olmak, akıl veren olmak
aqilmend kirin l/gh 1. akıllandırmak 2. akıllı hale getirmek
aqilmendbûn m 1. akıllanma 2. akıllı olma, akıl veren olma
aqilmendî m 1. akıllılık 2. akıl hocalığı, hocalık
aqilmendî kirin 1) akıllılık etmek 2) hocalık etmek
aqilmendî li serê (yekî) kirin bilgiçlik satmak (veya taslamak)
aqilmendkirin m 1. akıllandırma 2. akıllı hale getirme
aqilo tu li ku yî? akıl akıl gel çengele takıl
aqilparêz nd/rd usçu
aqilparêzî fel/m usçuluk
aqilperest nd/rd usçu
aqilperestî fel/m usçuluk
aqilrevandî rd kaçık, aklını kaçırmış
aqilşeytan argo/rd cin akıllı
aqilsivik rd 1. alık, bön, gebeş, aptal 2. kaçık 3. geri zekâlı, salak 4. uçarı, hoppa
aqilsivikî m 1. alıklık, gebeşlik, aptallık 2. kaçıklık 3. geri zekâlılık, salaklık 4. uçarılık, hoppalık
aqilsivikî bûn l/ngh alıklaşmak
aqilsivikîbûn m alıklaşma
aqiltemam rd reşit
aqiltemamî m reşitlik
aqilwinda rd kaçık (bazı davranışlarnı delice olan)
aqilwindatî m kaçıklık
aqilwindayî rd aklını yetirmiş olan
aqilxwarî rd şaşkın, aklını yetirmiş olan
aqil (navdêr, nêr) jîrî, eqil, awiz, hiş, hişyarî, hişmendî, têgihiştin, famkirin, famatî, famabûn, mejî, mejox, mêşk(rengdêr) jîr, biaqil, bieqil, hişyar, hişmend, fama, fehma.
Herwiha: aqilNêzîk, aql, eqil. Biwêj: aqil jê birrîn: li gor hişê/aqilê wî baş bûn, beraqil bûn, ketin aqilî: Ne ti mirov e, aqilê min qet jê nabirre..
ji: ji erebî, bi maneya jîr ji عاقل (aqil), bi wateya jîrî ji عقل (eqil). Bo nimûneyeke din jî ku tê de e ya erebî di kurdî de dibe a binêre alif, am (mam, ap)..
Bikaranîn: Lêker: aqil kirin, aqil dan, aqil girtin, aqil birin. Navdêr: aqilkirin, aqildan, aqilgirtin, aqilbirin Rengdêr: aqilkirî, aqilberdayî, aqilgirtî.
: aqildar, aqildarî, aqildost, aqildostî, aqilhez, aqilhezî, aqilî, aqilnas, aqilnasî, aqilyar, aqilyarî, aqilzan, aqilzanî, aqlî, bêaqil, bêaqilî, bêaqilîtî, bêaqiltî, biaqil, biaqilî, biaqilîtî, biaqiltî
aqil ajotin (biwêj) şîrove kirin. li ser mijarekê bi kûrayi ponijin. zordesti, qewisandin û mantiqa yekgirti zerengiya aqil ajotinê ji qels dike.
aqil anîn (lêker) jê raman.
ji: aqil + anîn
aqil avêtin (lêker)dînoyî bûn, cinûnî bûn.
ji: aqil + avêtin
aqil berdan (lêker)(Binihêre:) aqil
aqil bi dînan çi bike, çav bi koran çi bike! (biwêj) ji bo tinten bêimkan tê bikaranin. aqil bi dinan çi bike, gav bi koran gi bike?! min got, lê dizanitn bi kêr nayê.
aqil bi peran nayê pis gotina pêşiyan wekî aqil bi pereyan nabe piştgirî. aqil bi pereyan naxebite. divê aqilê mirovan ji xwezayî de an bi azmunan ûperwerdehiyê bixebite.mirovin hene ku dewlemend in lê aqilê wan wekî yê xizanekî ne pêşketî ye.
aqil bi pereyan nayê firotin gotina pêşiyan ev tê wateya ku aqil(hiş)tiştekî xwezayî ye û nayê kirîn û firotin.mirovê çiqas dewlemend be jî dibe ku aqilê wîkêm be. ne wekî alavekî dikanan be ku mirov here bikire. heke aqilê mirovan bi xwe çê nebe ji xwe bi pereyançê nabe.
aqil birin (lêker)(Binihêre:) aqil
aqil dan (lêker)(Binihêre:) aqil
aqil dayin (yekî) (biwêj) rê nîşan dan. pend kirin. ew wan dereceyan nedifikirî, lê dixuye ku hinekan aqil danê. aqil firotin xwe bi aqil hesab kirin. ma aqilê wî têra wî kiriye, vêca aqil difroşe xelkê jî?
aqil di serya de ye ne di riya de ye gotina pêşiyan wekî nayê wateya ku mirovên pîr bi aqil bin, lewre dibe ku aqilê ciwanan hê pir dişixule. hin ciwan henin ku biperwerdehiyê bi hertiştî dihesin û zane ne. lê hin mirovên pîr jî henin ku aqilê wan wekî yê zarokekî tune ye.
aqil girotiş (Zazaki) aqil girtin
aqil girtin (lêker)(Binihêre:) aqil
aqil jê birrîn (lêker) ketin serî, ketin aqilî, jê bawer kirin, pê bawer bûn: Aqilê min jê nabirr ku tirk mafên kurdan bidinê. (Ez bawer nakim ku ...), jê hez kirin, viyan: Aqilê min zêde ji gotinên wî nabirre..
Herwiha: aqil jê birîn aql jê birrîn eqil jê birrîn eql jê birrîn. Navdêr: aqiljêbirrîn aqiljêbirîn
aqil jê stendin (biwêj) bi yekî şêwirin. divê emitî here aqil ji jina xwe jt bistine, naxwe biryara vebirî nikare bigire.
aqil ji aqil zêdetir e gotina pêşiyan tê wateya ku aqilê herkesî ne wekî yê hev in.yên hinekan pir e yê hinekan hindik e. dîsa wekî ku fikir û raman jîji hevdû cûda ne. her mirov li gor xwe an li gor ku hişê wan digihîjê difikirin.
aqil kirin (lêker)(Binihêre:) aqil.
Bi alfabeyên din: Kurdî-Erebî: ئاقل کرن
aqil ne li bejnê ye li serî ye gotina pêşiyan ev gotin jî wekî mirovên dirêj bin an kin bin nayê wê wateyê ku biaqilbin an bê aqilbin.aqil ne li gorî bejnê ye.dibe ku mirovên dirêj aqilê wan kêm be û yên kin jî pir be.
aqil nehatin serî (biwêj) ji bûyeran ders negirtin, rûdanên nexweş bên serê mirov û mifa jê negirtin.
ji wêjeyê: Di derbarê terorê de jî gotiye:“Cîgerlerim, em bi biryar in ku bi Tirkiyê re serêşa PKK ji holê rakin. Me serokê PKK li ezmanan gerand, welat bi welat danî, li Kenya kir mêvan, lê xuyaye aqilê wan nehatiye serê wan. Vê carê emê li Marsê ciyekî ji wan re peyda bikin ku têkilîya wan û dinyayê ji hev qut bibe“ filan û dîsa fîstan..
Bide ber: aqil hatin serî.
ji: aqil + ne + hatin + serî
aqil qebûl nekirin (biwêj) bimantiqî nebûn. bi rasti ji ya ku wê kiriye, tu aqil qebûl nake.
aqil taca zêrîn e li serê herkesî nîne gotina pêşiyan ev jî, wekî aqil pir bi rûmet e, kêm kes dikarın bikar bînin. heke aqil hebe ji xwe ew bi xwe zêr e û zêr tîne. tiştêku mirov bi serdixe an mirov bi pêş de dixew dîsa aqil e û aqile pir an baş jî ne di serê her mirovî de ye di serêkêm mirovan de ye.
aqilane (rengdêr) hişmendane, biaqil, mantiqî, li gor aqilî, dirist, rast, rasyonel:biryarek aqilane, berhiş, beraqil, lojîk, rasyonel, hişane.
Herwiha: aqlane eqilane eqlane aqilane aqlane eqilane eqlane.
Dijwate: bêaqilane dûr-aqilane dij-aqilane.
Bide ber: aqlûne.
ji: aqil + -ane
aqilavêtî (navdêr, mê) hişavêtî, dînik.
ji: aqil +-avêtî
aqilavêtin (navdêr, mê) dînbûn, şêtbûn, dînûharbûn, cinoyîbûn, dîwanebûn, dînoyîbûn.
ji: aqil +avêtin
aqilbar (rengdêr) bîrbar, bîrbar.
ji: aqil +-bar
aqilberdayî (rengdêr) (Binihêre:) aqil
aqilbirin (navdêr, mê) (Binihêre:) aqil
aqilcihû (rengdêr) mirovê mîna cihûyan bi aqil û zana, :seyad mirovek aqil cihûye
aqilçûyî (rengdêr) liberxweketî, şaşwaz, hişbelav.
ji: aqil +çûyî
aqildan (navdêr, mê) kesê şîret û gotina çak dide xelkî
aqildanî (Binihêre:) aqil
aqildar (rengdêr) hişmend, hişyar, biaqil, aqilmend, zekî, dûrbîn, jîr, hêgin, ne bêhiş, ne şêt, ne dîn, ne bêaqil, ne cahil, ne nezan.
Herwiha: aqildar eqildar eqildar eqldar eqldar aqildêr aqildêr eqildêr eqildêr eqldêr eqldêr.
ji: aqil + -dar.
Bikaranîn: Lêker: aqildar kirin. Navdêr: aqildarbûn, aqildarkirin.
: aqildarî aqildarîtî aqildardartî
aqildar bûn (lêker)(Binihêre:) aqildar
aqildar kirin (lêker)(Binihêre:) aqildar
aqildarbûn (navdêr, mê) (Binihêre:) aqildar
aqildarbûyî (rengdêr) (Binihêre:) aqildar
aqildarê (Zazaki) aqildarî, îşê aqil dayinê
aqildarî (navdêr, mê) hişmendî, aqilmendî, zihniyet, hişyarî, aqildarbûn, biaqilbûn, biaqilî, aqilmendbûn, jîrî, têgihiştin, hişmendbûn, feraset, aqil, hiş, mentalîte, hişyarbûn, haydarî.
Herwiha: aqildarîtî aqildartî eqildarî eqildarîtî eqildartî.
ji: aqildar + -î.
Bikaranîn: Lêker: aqildarî kirin. Navdêr: aqildarîkirin Rengdêr: aqildarîkirî
aqildarî kirin (lêker)(Binihêre:) aqildarî
aqildarîkirî (rengdêr) ya/yê ku hatiye aqildarî kirin
aqildarîkirin (navdêr, mê) (Binihêre:) aqildarî
aqildarkirî (rengdêr) ya/yê ku hatiye aqildar kirin
aqildarkirin (navdêr, mê) (Binihêre:) aqildar
aqilê (yekî ji serî birin (biwêj) di bin bandoia kesekî yan jî tiştekî de man. nizanim li wir çi bû, kê çi kir, lê pişti ku çû metvopolê, aqilê kurê min ji serî birin.
aqilê (yekî) bi ser kum ketin (biwêj) hişe yekî li cihekî din bûn. ji rasteqîniyê dûr ketin. qet rewşa cindiyê zal pirs neke, aqilê wî bi ser kumê wî ketiye.
aqilê (yekî) di nav çavên wî de bûn (biwêj) ji bo kesên doxînsist tê bikaranîn. ku aqilê rûto ne di nav çavên wî de bûna, dikaribû tiştên birûmetji bifikiriya.
aqilê (yekî) di nav çokan de bûn (biwêj) kêmaqilî bûn, ji bo kesên doxïnsist tê gotin. ez ji nizanim çiqasî rast e, lê dibêjin, aqilê mirovên ku bej nit wan z.ehf dirêj e di nav çokên wan de ye. heke ku aqilê wî di nav çokên wî de nebûna, ew bênamûsitî bi wê keçikê nedikir.
aqilê (yekî) gihîştin (biwêj) fêmdar bûn, hatina aşta têgihîştinê. êdi ne zarok e, aqilê wê jî digihîje.
aqilê (yekî) jê girtin (biwêj) ecibandin, pê şêwhin aqilê min jî ji wê keçikê girt, em di kavin wê hildin kar. ew disa çû ku aqil ji kazo bigire, ni kare bi sevê xwe tişteki bike.
aqilê (yekî) ji serî çûn (biwêj) pir hêrs bûn, ji eşqan an jî ji kerban xwe şaş kirin. dema ku ew di wî hali de dit, aqilê roj ber ji serê wî çû. hema çawa ku meme li çav zinê ket aqilê wî ji serê wî çû.
aqilê (yekî) lê kirin av (biwêj) tenegihîştin, hiş tevlîhev bûn. wê jinika bi, aqilê serwêr kiriye av.
aqilê (yekî) li cihekî din bûn (biwêj) bala xwe dan cihekî din. ezji we ve çiqasî tiştên xweş ji dibêjim, lê mixabin aqilê wê li cihekî din e.
aqilê (yekî) li hev ketin (biwêj) xwe şaş kirin. mantiq neşuxilîn. bi wan pirsën matematîkê, aqilê dozdarê li hev ket.
aqilê (yekî) li serî bûn (biwêj) hay ji xwe hebûn. wê dêmê aqilê wê li serî bû, heya ez çûm bazarê hatim ji devgerîn ketibû jî.
aqilê (yekî) negihîştin (biwêj) nehatina asta fêmkirinê, tênegihîştin. hêj piçûk e, aqilê wê negihîştiye, tu çend salan şûn de li rewşa wê rnêze bike.
aqilê (yekî) şaş kirin (biwêj) xwe winda kirin. di wî şerî de tam di kêlîka serkeftinê de, daxuyaniya agirbesê aqilê peşmergeyan şaş kir.
aqilê (yekî) sekinîn (biwêj) mat man, ecêp man. mirov ku li xeml û nexşa stranên dengbêjan dinêre, aqilê mirov disekine.
aqilê (yekî) temam bûn (biwêj) hatina asta têgihîştin û lemkirinê. edî aqilê wê temam e, dikare wî karî. jî pêk bîne.
aqilê (yekî) têrê nekirin (biwêj) di radeya têgihîştina wê astê de nebûn. keçika min, hê aqilê te têra naveroka wê yekê nake
aqilê (yekî) tijî kirin (biwêj) wekî armanc û daxwaza xwe yek îkna kirin. nizanim jê re çi gotibû lê gulnûrê aqilê sedayê tam ji bo cihêbûûê tijî kiribf1.
aqilê hebûyî jî çûn (biwêj) bêhtir xwe şaş kirin, ê hindik mayî jî ji şûtiê çûn. pişti zewacê, aqilê ku hebûyî jî çû. aqilê (yekî) jê birîn bi awayekî erênî pê bawer bûn. bi rasti botan laweki baş e ku aqilê min jê nebiriya min ew dida ser vi ıcarê giving?
aqilê kurî bi çûkan re firî (biwêj) aqilê ciwanan ji bandor û guherandinan re vekiriye. aqilê kurî bi teyran re firî; gevez hê .yanzdeh salî ye, ev helwesta wê jî tiştekî asahî ye.
aqilê kurî, seg tê de birî (biwêj) aqilê nekemilî bi kêrî tiştekî nayê. aqilê kurî seg tê de birî. lawekî min dibe bila bi aqil be.
aqilê min dibire, aqilê gilika min nabire (biwêj) nepejirandin. heyran tu baş dibêjî, xweş dibêjî, ez jî dixwazim bawer bikim, lê aqilê min dibire, aqilê gilika min nabire.
aqilê pîrê, şîreta pîrê (biwêj) her kes li gorî aqil û zanebûna xwe rê nîşanî mirov dide. ez çawa bikim ji dest min jî ew tê, aqilê pîrê, şîreta pîrê.
aqilê qîza tiyê min, destê min dihêle tê riyê min (biwêj) ji bo helwesta ne di cih de û kesên firofeşî tê bikaranîn. aqilê qîza tiyê min, destê min dihêle tê riyê min. ev xwarziya min jî nizane wê çi bike.
aqilê selîm (navdêr, nêr) aqilê ku mirov ji tecrûbeyên rojane û pratîk fêr bûye, hişê pratîk, aqilê pratîk, baweriyên pratîk.
Herwiha: aqlê selîm eqlê selîm.
ji wêjeyê: Kurd lazim e ilmî û bi aqlê selîm bifikirin, heqîqetên praktîkê li ber çav bigirin û siyasetê li ser wan ava bikin.(Mûrad Ciwan: Veqetiyana kurdan ji Tirkiyeyê kar e yan zerar e?, Netkurd.com, 8/2009).
ji: aqil + -ê + selîm
aqilê serxweşan, tira gamêşan (biwêj) mirovên serxweş, hay ji xwe tune ne. aqilê serxwesan, tira gamêşan. ma te çi ji wî serxweşî hêvî dikir? (argo)
aqilê sivik, barê giran (biwêj) mirovên kêm aqil, karê xwe yê hêsan ji giran û zêde dikin. aqilê sivik barê giran. tu çi bihêjî feyde nake, wî çi kir bi xwe kir.
aqilê xo pernayîş (Zazaki) aqilê xwe wenda kirin
aqilê xwe avêtin (biwêj) hiş ne li serî bûn. xwe şaş kirin. ji wî nexeyîde, ma tu nabînî, va ye aqilê xwe avêtiye?
aqilê xwe berdan ser . (biwêj) li ser mijarekê kûr bûn. zilfînaz îsal hema bi tenê aqilê xwe berdide ser dersa xwe.
aqilê xwe bi nan û dew xwarin (biwêj) xwe şaş kirin. bawer nakim, çima mêrê te aqilê xwe bi nan û dew xwariye ku wisa bike?
aqilê xwe çeliqandin (biwêj) mêjî baş neşixulîn. serî tevlihev bûn. ew qas li pey wê keçikê çûyî hatî, çûyî hatî, di dawiyê de te aqilê xwe çeliqand.
aqilê xwe guhertin (biwêj) bi awayekî din fikirîn. bi xwedê heta ew wî aqilê xwe yê tenê li ser xeyalan neguhere, tu car nabe mal û hal.
aqilê xwe nas kirin (biwêj) fegihîştin. fêmdar bûn, kamil bûn. heta wî aqilê xwe nas kir. dê û bavê wî jî dîsa hatin ha hev.
aqilê xwe pê re winda kirin (biwêj) zehf zêde pê re mijûl bûn, girîng girtin û pê ve girêdayî bûn. vî biraziyê min ê dînik, aqilê xwe bi vê keçikê re winda kiriye.
aqilê xwe şixulandin (biwêj) bi awayekî aqilane û erênî tevgerîn. heke min di wê çaxê de aqilê xwe bişuxilanda, niha ev rewş ne rewşa min bu.
aqilê xwe topî serê xwe kirin (biwêj) riya rast ditin. bi rasteqînî ponijîn. dawiya dawî rêzan aqilê xwe topî serê xwe kir û dev ji araqê berda.
aqilê xwe winda kirin (biwêj) xwe şaş kirin. hay ji xwe nebûn. “ mirov digot wext e ew aqilê xwe winda bike. mahmut baksi
aqilfiroş (navdêr, nêr) (navdêr, mê) kesê aqilî didit
aqilfirotin (navdêr, mê) aqildan
aqilgirtî (rengdêr) (Binihêre:) aqil
aqilgirtin (navdêr, mê) weke mirov aqilî ji yên zana werdigire, pend, :aqilî ji bê aqilan bigire.
Bi alfabeyên din: Kurdî-Erebî: ئاقلگرتن
aqilî (navdêr, mê) rewşa aqilbûnê.
ji: aqil + -î
aqilkar (navdêr, mê) beraqil.
ji: aqil +-kar
aqilkarî (navdêr, mê) beraqil bûn.
ji: aqil +-karî
aqilkêm (rengdêr) nezan, cahil, heşsivik, naşî, bêhiş, aqilsivik, şaş, serhişk, gundî.
Herwiha: hişsivik.
ji: aqil + kêm
aqilkemal (rengdêr) fehma, gihiştî, têgihiştî, berhiş, beraqil, mantiqî, lojîk.
ji wêjeyê: Firat Anli serokê belediyeya Yenîşehira Diyarbekirê ye û bi temenê xwe xort e. Ew wek mantalîte jî ne yekî terefdarê şer û pevçûnê ye. Li gorî temenê xwe aqilkemal e û zû bi zû gotinên ji serê xwe mezintir nake. Wek mîzac jî ew naşibe kesên ko ji tradîsyona PKKyê tên. Ew di hilbijartinên mehelî yên bihurî de berendamê namzetiya serokatiya Belediyeya Mezin ya Diyarbekirê bû, lê namzetiya wî nehat tesdîqkirin û Osman Baydemîr ji dêvla wî bû serokê vê belediyeyê.(Nefel.com, 11/2007).
ji: aqil + kemal.
: aqilkemalane aqilkemalî aqilkemalîtî aqilkemaltî
aqilkemalane (rengdêr) bi awayekî aqilkemal.
ji: aqilkemal + -ane
aqilkemalî (navdêr, mê) rewşa aqilkemalbûnê.
ji: aqilkemal + -î
aqilkêmî (navdêr, mê) bûdeleyî, ehmaqî, gêjî.
ji: aqilkêm +-î
aqilkirî (rengdêr) ya/yê ku hatiye aqil kirin
aqilkirin (navdêr, mê) (Binihêre:) aqil.
Bi alfabeyên din: Kurdî-Erebî: ئاقلکرن
aqilmend (rengdêr) hişmend, hişyar, aqildar, biaqil, zekî, jîr, hêgin, ne bêhiş, ne şêt, ne dîn, ne bêaqil, ne cahil, ne nezan.
Herwiha: aqilmend eqilmend eqilmend.
ji: aqil + -mend.
Bikaranîn: Lêker: aqilmend kirin, aqilmend bûn. Navdêr: aqilmendbûn, aqilmendkirin.
: aqilmendî aqilmendîtî aqilmendtî
aqilmend bûn (lêker)(Binihêre:) aqilmend
aqilmend kirin (lêker)(Binihêre:) aqilmend
aqilmendbûn (navdêr, mê) (Binihêre:) aqilmend
aqilmendbûyî (rengdêr) (Binihêre:) aqilmend
aqilmendî (navdêr, mê) hişmendî, aqildarî, zihniyet, hişyarî, aqilmendbûn, biaqilbûn, biaqilî, aqildarbûn, jîrî, têgihiştin, hişmendbûn, feraset, aqil, hiş, mentalîte, hişyarbûn.
Herwiha: aqilmendîtî aqilmendtî eqilmendî eqilmendîtî eqilmendtî.
ji: aqilmend + -î.
Bikaranîn: Lêker: aqilmendî kirin. Navdêr: aqilmendîkirin Rengdêr: aqilmendîkirî
aqilmendî kirin (lêker)(Binihêre:) aqilmendî
aqilmendîkirî (rengdêr) ya/yê ku hatiye aqilmendî kirin
aqilmendîkirin (navdêr, mê) (Binihêre:) aqilmendî
aqilmendkirî (rengdêr) ya/yê ku hatiye aqilmend kirin
aqilmendkirin (navdêr, mê) (Binihêre:) aqilmend
aqilparêz (navdêr, mê) aqilperest, rasyonalîst.
ji: aqil +-parêz
aqilparêzî (navdêr, mê) aqilperestî, rasyonalîzm fel.
ji: aqil +-parêzî
aqilperest (navdêr, mê) aqilparêz, rasyonalîst.
ji: aqil +-perest
aqilperestî (navdêr, mê) aqilparêzî, rasyonalîzm fel.
ji: aqil +-perestî
aqilsivik (rengdêr) kesa/ê ku kêm aqil heye, bêaqil, cahil, naşî,heşsivik, aqilkêm, nezan, bêhiş, şêt, dîn, ne biaqil, ne hişmend, ne biaqil, ne hişyar, ne aqilmend, ne aqil, ne aqildar, ehmeq, tirredîn, delodîn, nefam, xişîm, gêj, şaş, serhişk, gundî.
Herwiha: eqilsivik.
ji: aqil + sivik.
: aqilsivikî, aqilsivikîtî, aqilsiviktî
aqilsivik e, lingçapal e (biwêj) ji bo kesên bêpergal û kêmaqil tê bikaranîn. çawa xweş gotine, aqilsivik e, lingçapal e. keçik ne bedew e, lê hê di ser de zimanê wê jî pir tûj e.
aqilsivikbûn (navdêr, mê) dema aqilê mirovî kêm dibe, :dapîra wî weke berê ne maye aqilê wê sivik bûye!
aqilsivikî (rengdêr) bê aqilî
aqilsivikkirin (navdêr)bi qutan û birîndarkirina yekî dibe egera dînbûna wî
aqiltîj (rengdêr) jîr, zîrek
aqil reason
1. m. mind, intelligence 2. intelligent
aqildar rational; reasonable
aqilmend wise
aqilsivik frivolous, wanton, light-minded
aqil n. hes, aqil, hês n.
aqil avêtin lng. xînt bîyene, xêx bîyene, aqil pernayene, aqilvîndî kerdene, hes pernayene, cinan kewtene, hesê xo vîndî kerdene, mezg vîndî kerdene, xêxûhar bîyene, delu bîyene, aqil firnayene
aqil dan lg. aqil dayene, hes dayene
aqil girtin lng. aqil girewtene, aqil sere ameyene
aqil kirin lg. aqil kerdene, hes kerdene
aqil û kemal n. aqil û kemal n.
aqil û marîfet n. aqil û marîfet n
aqil ûferaset n. aqil û feraset n.
aqilane h. aqilane, hesane, baqilane
aqilavêtî rd. xêxik, aqilvîncikerde
aqilavêtin m. xîntbîyayis, xêxbîyayis, aqilpernayis, aqilvîndîkerdis, cinankewtis, hesêxovîndîkerdis, mezgvîndîkerdis, xêxûharbîyayis, delubîyayis n.
aqilbend rd. aqilmend, hesdar, aqildar, biaqil, baqil, aqilbend
aqilbendî m. aqilmendîye, hesdarîye, aqildarîye, biaqilîye, baqilênî, aqilbendîye, aqilmêndênî m.
aqilbendî kirin lg. aqilmendîye kerdene, hesdarîye kerdene, aqildarîye kerdene, baqilênî kerdene, aqîlbendîye kerdene, aqilmêndênî kerdene
aqildanî m. aqildayis, hesdayis n.
aqildar rd. aqilmend, hesdar, aqildar, biaqil, baqil, aqilbend
aqildar kirin lg. aqildar kerdene, hesdar kerdene, aqildarnayene
aqildarî m. aqilmendîye, hesdarîye, aqildarîye, biaqilîye, baqilênî, aqilbendîye, aqilmêndênî m.
aqildarî kirin lg. . aqilmendîye kerdene, hesdarîye kerdene, aqildarîye kerdene, baqilênî kerdene, aqilbendîye kerdene, aqilmêndênî kerdene
aqilgirtin m. aqilgirewtis, hesgirewtis, aqîlsereameyis n.
aqilkêm rd. aqilkêm, bomik
aqilmend rd. aqilbend, hesdar, aqildar, biaqil, baqil
aqilmend bûn lng. baqil bîyene, aqildar bîyene, bi aqil bîyene
aqilmend kirin lg. aqildar kerdene, hesdar kerdene, aqildarnayene
aqilmendbûn m. baqilbîyayis, hesgirewtis, mûsgirewtis n.
aqilmendî m. aqilbendîye, hesdarîye, aqildarîye, baqilênî, aqilbendîye, aqilmêndênî m.
aqilmendî kirin lg. aqilbendîye kerdene, hesdarîye kerdene, aqildarîye kerdene, baqilênî kerdene, aqilmendîye kerdene
aqilparêz m/n. aqilcî, rasyonalîst, aqilparêz, hescî n.
aqilparêzî m. hescîyîye, rasyonalîz m., aqilparêzîye, aqilcîyênî, hescîyênî, rasyonalîstîye m.
aqilperest m/n. aqilcî, rasyonalîst, aqilparêz, hescî n.
aqilperestî m. hescîyîye, rasyonalîz m., aqilparêzîye, aqilcîyênî, hescîyênî, rasyonalîstîye m.
aqilsivik rd. aqilsivik, mûssivik, hessivik
aqilsivikî m. aqilsivikîye, mezgsivikîye, aqilsivikênî, mezgsivikênî m.
aqilû his n. aqîl û hes n.
aqilû sewda n. aqil û sewda m.
aqil biaqil, aqilmend, hişyar, hişmend